
خلاصه
فیشینگ یعنی مجرمان با ایمیلها، پیامکها یا تماسهای تلفنی کلاهبردارانه مردم را فریب میدهند تا از یک وبسایت مخرب بازدید کنند یا اطلاعات بانکی و دیگر اطلاعات شخصی خود را در اختیارشان بگذارند [3]. فیشینگ و جعل هویت فرستنده (spoofing) در سال ۲۰۲۵ به ۱۹۱٬۵۶۱ شکایت به FBI انجامید؛ بیش از هر نوع جرم دیگر [8]. کدهای QR در ایمیلها گونهای رو به رشد از این حملات هستند [6].
نکتههای کلیدی
- پیامهای فیشینگ وانمود میکنند از سوی کسی هستند که به او اعتماد دارید و شما را به اقدام شتابزده وامیدارند؛ اغلب با تهدید، پیشنهاد یا ادعای وجود مشکل در حساب شما [1][4].
- فیشینگ/جعل هویت فرستنده در سال ۲۰۲۵ پرگزارشترین نوع جرم در مرکز شکایات جرائم اینترنتی FBI بود، با ۱۹۱٬۵۶۱ شکایت و ۲۱۵٬۸۴۳٬۱۲۶ دلار زیان گزارششده [8].
- غلط املایی دیگر نشانه قابلاتکایی نیست؛ FBI میگوید هوش مصنوعی مولد به مجرمان کمک میکند خطاهای دستوری و املایی را حذف کنند [12] و NCSC میگوید برخی کلاهبرداریها حتی متخصصان را هم فریب میدهند [4].
- کدهای QR در ایمیلها («کوئیشینگ» یا quishing) پیوندهای مخرب را پنهان میکنند و ممکن است از فیلترهایی که تصاویر را اسکن نمیکنند عبور کنند [6].
- اگر تردید دارید، با استفاده از اطلاعات تماس وبسایت رسمی سازمان با آن تماس بگیرید، هرگز با اطلاعاتی که در خود پیام آمده است [4].
- احراز هویت چندعاملی کمک میکند، اما CISA میگوید تنها روش احراز هویت مقاوم در برابر فیشینگ که بهطور گسترده در دسترس است FIDO/WebAuthn است که پایه کلیدهای عبور (passkey) به شمار میآید [10][11].
در این صفحه ۱۱ بخش
فیشینگ چیست؟
مرکز ملی امنیت سایبری بریتانیا (NCSC) فیشینگ را چنین تعریف میکند: استفاده مجرمان از ایمیلها، پیامکها یا تماسهای تلفنی کلاهبردارانه برای فریب دادن قربانیان؛ هدف اغلب این است که شما را به بازدید از وبسایتی وادارند که ممکن است ویروسی روی رایانهتان دانلود کند، یا اطلاعات بانکی یا دیگر اطلاعات شخصی شما را بدزدند [3]. کمیسیون تجارت فدرال آمریکا (FTC) آن را کوتاهتر بیان میکند: کلاهبرداران با ایمیل یا پیامک شما را فریب میدهند تا اطلاعات شخصی و مالی خود را به آنها بدهید [1].
FBI این جرم را در دسته «فیشینگ/جعل هویت فرستنده» قرار میدهد: ایمیلها، پیامکها و تماسهای تلفنی ناخواستهای که ظاهراً از سوی یک شرکت مشروعاند و اطلاعات شخصی، مالی یا اطلاعات ورود را درخواست میکنند [8]. جعل هویت فرستنده (spoofing) یعنی ساختگی کردن فرستنده؛ برای نمونه، طوری که پیام از سوی بانک شما به نظر برسد.
فیشینگ شکلی از مهندسی اجتماعی است که FBI آن را دستیابی به دادههای محرمانه از راه فریب دادن فرد برای فاش کردن آنها توصیف میکند [12]. فیشینگ به جای نقصهای فنی، بر اعتماد انسانی تکیه دارد؛ بنابراین اگر بتوان کسی را متقاعد کرد که گذرواژه یا کدی را تحویل دهد، میتواند حتی از سامانههای قوی نیز عبور کند.
فیشینگ چه شکلهایی دارد؟
- فیشینگ ایمیلی: پیامهای انبوهی که از بانکها، فروشگاهها، شرکتهای پست و حملونقل یا کارفرمایان تقلید میکنند [1].
- فیشینگ هدفمند (spear phishing): تلاشی هدفگیریشده برای فریب دادن فرد یا گروهی مشخص، با استفاده از اطلاعاتی که برای افزایش احتمال موفقیت به کار میرود [12].
- فیشینگ پیامکی (smishing): همان ترفندها که با پیامک فرستاده میشوند؛ تعریف FTC بهصراحت پیامکها را نیز در بر میگیرد [1].
- فیشینگ تلفنی (vishing): تماسهایی که وانمود میکنند از سوی سازمانی معتبرند؛ NCSC تماسهای کلاهبردارانه را بخشی از فیشینگ میداند [3].
- فیشینگ با کد QR (quishing): کدهای QR در ایمیلها که به وبسایتهای مخرب میرسند [6].
هوش مصنوعی چگونه فیشینگ را تغییر میدهد؟
FBI در دسامبر ۲۰۲۴ هشدار داد که مجرمان از هوش مصنوعی مولد برای نوشتن متنهای باورپذیر در مهندسی اجتماعی و فیشینگ هدفمند، فرستادن سریعتر پیامها به مخاطبانی گستردهتر، و ترجمه پیامها به گونهای که خطاهای دستوری یا املایی کمتری داشته باشند استفاده میکنند [12]. NCSC نیز یادآوری میکند که پیشتر تشخیص کلاهبرداریها از روی غلطهای املایی یا طراحی عجیب آسانتر بود، اما آنها هوشمندتر میشوند و برخی حتی متخصصان را هم فریب میدهند [4].
چه کسانی بهطور شخصی هدف قرار میگیرند؟
مجرمان از اطلاعاتی درباره شما که در اینترنت، از جمله در شبکههای اجتماعی، در دسترس است برای باورپذیرتر کردن پیامها استفاده میکنند [3]. گروههای سرشناس با کارزارهای وابسته به دولتها نیز روبهرو هستند. خانه آزادی (Freedom House) گزارش داد که یک گروه هکری وابسته به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران در فضای آنلاین خود را جای روزنامهنگاران و فعالان حقوق بشر جا زد تا منتقدان حکومت را به دام عملیات فیشینگ بکشاند [13]. برای روزنامهنگاران و فعالان فارسیزبان، درخواست غیرمنتظره برای مصاحبه یا پیوند یک سند نیز به همان بررسیهایی نیاز دارد که یک پیام بانکی.
چگونه پیام فیشینگ را تشخیص دهیم؟
به گفته FTC، پیامهای فیشینگ اغلب میگویند فعالیت یا تلاش مشکوکی برای ورود مشاهده کردهاند، ادعا میکنند مشکلی در حساب یا اطلاعات پرداخت شما وجود دارد، از شما میخواهند جزئیات شخصی یا مالی خود را تأیید کنید، فاکتوری دارند که آن را نمیشناسید، از شما میخواهند برای پرداخت روی پیوندی کلیک کنید، میگویند واجد شرایط دریافت بازپرداخت دولتی هستید، یا کوپن دریافت کالای رایگان پیشنهاد میکنند [1].
NCSC پیشنهاد میکند پیام مشکوک را از نظر این نشانههای افشاگر بررسی کنید [4]:
- اقتدار: آیا ادعا میکند از سوی مقامی رسمی، مانند بانک، پزشک، وکیل یا یک اداره دولتی است [4]؟
- فوریت: آیا از شما خواسته میشود ظرف ۲۴ ساعت یا بیدرنگ پاسخ دهید، اغلب همراه با تهدید به جریمه [4]؟
- احساس: آیا شما را دچار وحشت، ترس، امید یا کنجکاوی میکند [4]؟
- کمیابی: آیا چیزی کمیاب، مانند بلیت کنسرت، پول یا درمان پزشکی، پیشنهاد میکند [4]؟
- رویدادهای روز: آیا از یک خبر، رویداد بزرگ یا زمان خاصی از سال، مانند فصل مالیات، سوءاستفاده میکند [4]؟
NCSC میافزاید که بانک شما یا هر منبع رسمی دیگری هرگز از شما نمیخواهد اطلاعات شخصی را با ایمیل ارسال کنید یا با شما تماس نمیگیرد تا جزئیات حساب بانکیتان را تأیید کنید [4]. اگر تردید دارید، مستقیماً با استفاده از اطلاعات تماس وبسایت رسمی سازمان با آن تماس بگیرید، نه با شمارهها یا نشانیهایی که در پیام آمدهاند [4].
فیشینگ چقدر رایج است؟
مرکز شکایات جرائم اینترنتی FBI (IC3) در سال ۲۰۲۵ تعداد ۱٬۰۰۸٬۵۹۷ شکایت با ۲۰٫۸۷۷ میلیارد دلار زیان گزارششده دریافت کرد [8]. فیشینگ/جعل هویت فرستنده با ۱۹۱٬۵۶۱ شکایت، از نظر شمار شکایتها بزرگترین دسته بود [8]. زیانهای گزارششده آن از ۷۰٬۰۱۳٬۰۳۶ دلار در سال ۲۰۲۴ به ۲۱۵٬۸۴۳٬۱۲۶ دلار در سال ۲۰۲۵ رسید [8]. شمار شکایتها فقط مواردی را در بر میگیرد که مردم تصمیم گرفتهاند به IC3 گزارش دهند، نه همه فیشینگهایی را که رخ میدهد.
گروه کاری ضدفیشینگ (APWG)، که ائتلافی صنعتی است، در سهماهه نخست ۲۰۲۵ تعداد ۱٬۰۰۳٬۹۲۴ حمله فیشینگ را مشاهده کرد که بیشترین شمار از اواخر ۲۰۲۳ بود، و اعلام کرد مجرمان هر روز میلیونها ایمیل حاوی کد QR میفرستند [9]. حملات به پرداخت آنلاین و بانکداری روی هم ۳۰٫۹ درصد از کل حملات آن فصل را تشکیل میدادند [9].
در بریتانیا، سرویس گزارشدهی NCSC تا سپتامبر ۲۰۲۶ بیش از ۵۹٫۶ میلیون گزارش کلاهبرداری دریافت کرده بود که به حذف ۲۶۳٫۷ هزار کلاهبرداری در ۴۶۶٬۳۰۰ نشانی اینترنتی (URL) انجامید [3].
آیا اسکن کدهای QR بیخطر است؟
در مکانهای عادی، معمولاً بله. NCSC میگوید کدهای QR در کافهها یا رستورانها احتمالاً برای اسکن بیخطرند، کلاهبرداری با کد QR در مقایسه با دیگر کلاهبرداریهای سایبری نسبتاً اندک است و بیشتر آن در فضاهای باز مانند ایستگاهها و پارکینگها، اغلب همراه با مهندسی اجتماعی، رخ میدهد [6].
ایمیل نگرانی بزرگتری است. NCSC شاهد افزایش کدهای QR در ایمیلهای فیشینگ است؛ روشی که گاهی «کوئیشینگ» (quishing) نامیده میشود. دلیلش این است که کدهای QR پیوندهای مخرب را پنهان میکنند، همه ابزارهای امنیت ایمیل تصاویر را اسکن نمیکنند و مردم معمولاً با گوشیهای شخصی اسکن میکنند که ممکن است محافظت ضعیفتری از رایانه محل کار داشته باشند [6].
FBI و FTC چه توصیهای دارند؟
- پس از اسکن، نشانی وب را بررسی کنید؛ دامنه مخرب ممکن است با یک غلط تایپی یا حرفی جابهجا، شبیه دامنه اصلی به نظر برسد [7].
- در کدهای فیزیکی، بررسی کنید که برچسبی روی آن چسبانده نشده باشد [7]. FTC به گزارشهایی اشاره میکند که کلاهبرداران کدهای QR پارکومترها را با کدهای خودشان پوشاندهاند [2].
- برنامهای را از طریق کد QR دانلود نکنید و برنامه جداگانهای برای اسکن QR نصب نکنید؛ بیشتر گوشیها در برنامه دوربین اسکنر دارند [7].
- کد QR موجود در ایمیل یا پیامکی را که انتظارش را نداشتید اسکن نکنید؛ با استفاده از شماره تلفن یا وبسایتی که از واقعی بودنش مطمئن هستید با شرکت تماس بگیرید [2].
- از پرداخت در سایتی که از طریق کد QR به آن رسیدهاید پرهیز کنید؛ به جای آن، نشانی شناختهشده و معتبر را خودتان تایپ کنید [7].
اگر روی پیوند فیشینگ کلیک کردهاید چه کنید؟
سریع و به این ترتیب اقدام کنید:
- دست نگه دارید و ارتباط را قطع کنید. توصیه NCSC این است که دست نگه دارید، ارتباط را قطع کنید و به زبانی که در پیام به کار رفته بیندیشید [4].
- اگر گذرواژهای را فاش کردهاید، NCSC میگوید گذرواژه همه حسابهایی را که از همان گذرواژه استفاده میکنند تغییر دهید و در صورت امکان به جای آن از کلید عبور استفاده کنید [14]. FTC نیز احراز هویت چندعاملی را برای محافظت از حسابها توصیه میکند [1].
- اگر پیوستی را باز کرده یا چیزی نصب کردهاید، نرمافزار امنیتی خود را بهروز کنید، اسکن کنید و هر چیزی را که شناسایی کرد حذف کنید [1][14]. اگر این اتفاق روی لپتاپ یا گوشی کاری افتاده، به بخش فناوری اطلاعات سازمان خود اطلاع دهید [14].
- اگر پولی از دست دادهاید یا اطلاعات بانکی دادهاید، با استفاده از شمارهای که روی کارت یا صورتحساب شما آمده، که اطلاعات تماس رسمی اغلب در آنجا چاپ میشود، به بانک خود اطلاع دهید [4] و موضوع را بهعنوان جرم گزارش کنید؛ در انگلستان، ولز و ایرلند شمالی این کار از طریق Report Fraud و در اسکاتلند از طریق پلیس اسکاتلند انجام میشود [14]. خوانندگان آمریکایی که ممکن است شماره تأمین اجتماعی، کارت یا حساب بانکیشان افشا شده باشد میتوانند مراحل سایت IdentityTheft.gov را دنبال کنند [1].
- اگر از طریق کد QR دستکاریشده پرداخت کردهاید، FBI میگوید آن را گزارش کنید و هشدار میدهد که نهادهای انتظامی نمیتوانند بازگرداندن وجوه ازدسترفته را تضمین کنند [7].
فیشینگ را چگونه گزارش دهیم؟
در بریتانیا، ایمیلهای مشکوک را به سرویس گزارش ایمیل مشکوک NCSC به نشانی report@phishing.gov.uk بفرستید [5]. در آمریکا، FTC میگوید ایمیلهای فیشینگ را به گروه کاری ضدفیشینگ به نشانی reportphishing@apwg.org بفرستید، پیامکهای فیشینگ را به SPAM (7726) ارسال کنید و تلاش فیشینگ را در ReportFraud.ftc.gov گزارش دهید [1]. زیانهای ناشی از کلاهبرداری در آمریکا را میتوان به IC3 وابسته به FBI نیز گزارش داد [7]. این مطلب اطلاعات عمومی است، نه مشاوره مالی یا حقوقی؛ مرجع رسیدگی به پرونده شما، بانک و مرکز ملی گزارشدهی کشورتان است.
کدام روشهای دفاعی واقعاً جلوی فیشینگ را میگیرند؟
FTC چهار محافظت را برمیشمارد: نرمافزار امنیتی روی رایانه، بهروزرسانی خودکار روی گوشی، احراز هویت چندعاملی برای حسابها، و نسخه پشتیبان از دادهها [1].
آیا احراز هویت چندعاملی جلوی فیشینگ را میگیرد؟
بسیار کمک میکند، اما نه بهطور کامل. احراز هویت چندعاملی (MFA) به دو یا چند نوع مدرک، مانند گذرواژه بهعلاوه یک کد، نیاز دارد [10]. آژانس امنیت سایبری و امنیت زیرساخت آمریکا (CISA) توضیح میدهد که یک روش رایج فیشینگ، کاربران را به صفحه ورود جعلی میفرستد که در آن نام کاربری، گذرواژه و کد ۶ رقمی برنامه احرازگر خود را وارد میکنند و مهاجم سپس از آنها استفاده میکند [10]. CISA میافزاید که کدهایی که با پیامک یا تماس صوتی فرستاده میشوند نیز ممکن است از طریق نقصهای شبکه SS7 یا تعویض سیمکارت ربوده شوند و مهاجمان کاربران را آنقدر با اعلانهای تأیید بمباران میکنند تا روی Accept بزنند [10].
CISA اعلام میکند که تنها روش احراز هویت مقاوم در برابر فیشینگ که بهطور گسترده در دسترس است FIDO/WebAuthn است که در مرورگرها، سیستمعاملها و گوشیهای هوشمند اصلی پشتیبانی میشود [10]. با این حال، همچنان میگوید هر نوع MFA از نبود آن بهتر است [10]. کلیدهای عبور اعتبارنامههای FIDO هستند که گذرواژه را با جفتکلیدهای رمزنگاری جایگزین میکنند و اتحادیه FIDO میگوید کلیدهای عبور، برخلاف گذرواژهها، همیشه قوی و در برابر فیشینگ مقاوماند [11]. این اتحادیه میافزاید که هیچ گذرواژهای وجود ندارد که بتوان از پایگاههای داده نفوذشده دزدید [11].
چه چیز دیگری خطر را کاهش میدهد؟
آنچه خودتان و دیگران درباره شما در اینترنت منتشر میکنید بازبینی کنید و تنظیمات حریم خصوصی شبکههای اجتماعی را سختگیرانهتر کنید، زیرا مجرمان از این اطلاعات برای شخصیسازی پیامها استفاده میکنند [3]. پیامهای مشکوک را گزارش دهید: NCSC میگوید گزارش دادن، کلاهبرداریهایی را که دریافت میکنید کاهش میدهد و به محافظت از دیگران کمک میکند [3].
| نشانه هشدار | نمونه | واکنش ایمن |
|---|---|---|
| ادعای فعالیت مشکوک | «تلاشهای غیرعادی برای ورود مشاهده کردهایم» [1] | برنامه یا سایت را خودتان باز کنید، نه از طریق پیوند [4] |
| مشکل در حساب یا پرداخت | «اطلاعات پرداخت شما باید بهروزرسانی شود» [1] | از طریق وبسایت رسمی با شرکت تماس بگیرید [4] |
| فوریت یا تهدید | «ظرف ۲۴ ساعت پاسخ دهید وگرنه جریمه میشوید» [4] | مکث و بررسی کنید؛ فشار برای این است که فرصت فکر کردن نداشته باشید [4] |
| فاکتور یا بازپرداخت غیرمنتظره | فاکتوری که نمیشناسید یا پیشنهاد بازپرداخت دولتی [1] | کلیک نکنید؛ بهطور مستقل بررسی کنید [1] |
| درخواست اطلاعات شخصی | پیام یا تماسی که تأیید جزئیات بانکی را میخواهد [4] | تماس را قطع کنید و با شماره رسمی روی کارتتان تماس بگیرید [4] |
| کد QR در ایمیل | «برای تغییر زمان تحویل مرسوله اسکن کنید» [2] | کدهای غیرمنتظره را اسکن نکنید [2] |
اشتباههای رایج
تکیه بر غلطهای املایی برای تشخیص کلاهبرداری.
راه درست: درخواست را بسنجید، نه دستور زبان را؛ FBI میگوید ابزارهای هوش مصنوعی به مجرمان کمک میکنند خطاها را حذف کنند [12].
تماس با شماره تلفنی که در پیام مشکوک آمده است.
راه درست: از اطلاعات تماس وبسایت رسمی یا کارت یا صورتحساب خود استفاده کنید [4].
اسکن کد QR فرستادهشده در ایمیلی غیرمنتظره.
راه درست: آن را اسکن نکنید؛ مستقیماً به سایت یا برنامه شرکت بروید [2][6].
دانلود برنامه اسکنر QR شخص ثالث.
راه درست: از اسکنر داخلی برنامه دوربین گوشی خود استفاده کنید [7].
این تصور که هر نوع MFA شما را در برابر فیشینگ مصون میکند.
راه درست: MFA را روشن نگه دارید و هر جا ممکن است به کلید عبور یا دیگر روشهای FIDO/WebAuthn روی آورید [10][11].
پرسشهای پرتکرار
فیشینگ به زبان ساده چیست؟
ترفندی است که در آن مجرمان با وانمود کردن به اینکه کسی هستند که به او اعتماد دارید، ایمیل، پیامک یا تماس کلاهبردارانه میفرستند تا شما را به بازدید از سایتی مخرب یا تحویل اطلاعات شخصی یا بانکی وادارند [3].
تفاوت فیشینگ و فیشینگ هدفمند چیست؟
فیشینگ معمولاً بهصورت گسترده فرستاده میشود. فیشینگ هدفمند (spear phishing) فرد یا گروهی مشخص را هدف میگیرد و از اطلاعاتی درباره آنها برای باورپذیرتر کردن پیام استفاده میکند [12].
آیا فقط با باز کردن ایمیل فیشینگ ممکن است هک شوم؟
NCSC هدف فیشینگ را وادار کردن شما به بازدید از یک وبسایت یا تحویل اطلاعات توصیف میکند [3]؛ بنابراین خطر اصلی زمانی است که بر اساس پیام اقدام کنید. اگر پیوستی را باز کردهاید یا طبق دستورها نرمافزاری نصب کردهاید، یک اسکن کامل ضدویروس انجام دهید [14].
واژهنامه
- فیشینگ (Phishing)
- استفاده از ایمیلها، پیامکها یا تماسهای کلاهبردارانه برای فریب دادن مردم به بازدید از سایتهای مخرب یا فاش کردن اطلاعات شخصی [3].
- جعل هویت فرستنده (Spoofing)
- ساختگی کردن فرستنده ظاهری یک پیام؛ FBI آن را در کنار فیشینگ دستهبندی میکند [8].
- فیشینگ هدفمند (Spear phishing)
- تلاش فیشینگ هدفگیریشده که فرد یا گروهی مشخص را نشانه میگیرد [12].
- کوئیشینگ (Quishing)
- فیشینگی که از کدهای QR، بهویژه در ایمیلها، برای پنهان کردن پیوندهای مخرب استفاده میکند [6].
- مهندسی اجتماعی
- فریب دادن فرد برای فاش کردن اطلاعات محرمانه [12].
- MFA مقاوم در برابر فیشینگ
- احراز هویتی، مانند FIDO/WebAuthn، که صفحه ورود جعلی نمیتواند آن را به دست آورد و دوباره به کار ببرد [10].
منابع
- How To Recognize and Avoid Phishing Scams US Federal Trade Commission, Consumer Advice
- Scammers hide harmful links in QR codes to steal your information US Federal Trade Commission, Consumer Alert (Alvaro Puig) · 2023-12-06
- Phishing scams: how to spot and report them UK National Cyber Security Centre; figures as of September 2026, retrieved 2026-11-03
- How to spot a scam email, text message or call UK National Cyber Security Centre; retrieved 2026-11-03
- Report a scam email UK National Cyber Security Centre; retrieved 2026-11-03
- QR Codes - what's the real risk? UK National Cyber Security Centre (Dave Chismon) · 2024-02-08
- Cybercriminals Tampering with QR Codes to Steal Victim Funds FBI Internet Crime Complaint Center · 2022-01-18
- 2025 IC3 Annual Report FBI Internet Crime Complaint Center
- Phishing Activity Trends Reports (1Q 2025 highlights) Anti-Phishing Working Group
- Implementing Phishing-Resistant MFA (fact sheet) US Cybersecurity and Infrastructure Security Agency
- Passkeys FIDO Alliance; retrieved 2026-11-03
- Criminals Use Generative Artificial Intelligence to Facilitate Financial Fraud FBI Internet Crime Complaint Center · 2024-12-03
- Iran: Freedom on the Net 2024 Country Report Freedom House
- Phishing scams: If you've shared sensitive information UK National Cyber Security Centre; retrieved 2026-11-03
نظرات
نظرهای برتر