صندوق‌های شاخصی و ETF به زبان ساده: صندوق‌های S&P 500 و Nasdaq-100 چگونه کار می‌کنند؟

صندوق شاخصی چیست؟

شاخص فهرستی از اوراق بهادار است که بر پایه مجموعه‌ای از قواعد انتخاب می‌شود و برای سنجش یک بازار به کار می‌رود. صندوق شاخصی صندوقی است که می‌کوشد همان فهرست را بازسازی کند. طبق تعریف کمیسیون بورس و اوراق بهادار آمریکا (SEC)، صندوق شاخصی یک صندوق سرمایه‌گذاری مشترک، صندوق قابل معامله در بورس (ETF) یا تراست سرمایه‌گذاری واحد است که از راهبرد سرمایه‌گذاری منفعل پیروی می‌کند و برای کسب بازدهی تقریباً برابر با یک شاخص مشخص، پیش از کسر کارمزدها، طراحی شده است ^[13].

صندوق‌های شاخصی رویکردهای متفاوتی دارند. برخی همه اوراق بهادار شاخص را می‌خرند؛ برخی دیگر تنها نمونه‌ای نماینده را می‌خرند و برخی نیز از ابزارهای مشتقه مانند قراردادهای آتی استفاده می‌کنند ^[1]. از آنجا که مدیر صندوق اوراق بهادار را انتخاب نمی‌کند، صندوق شاخصی به تیمی از تحلیلگران پژوهشی نیاز ندارد و این ممکن است به معنای هزینه کمتر باشد؛ اما SEC هشدار می‌دهد که همه صندوق‌های شاخصی ارزان‌تر از صندوق‌های با مدیریت فعال نیستند ^[1].

شاخص‌ها چگونه وزن‌دهی می‌شوند؟

بسیاری از شاخص‌ها هر شرکت را بر پایه ارزش بازار، یعنی قیمت سهم ضرب در تعداد سهام منتشرشده، وزن‌دهی می‌کنند؛ بنابراین شرکت‌های بزرگ‌تر سهم بیشتری دارند ^[1]. برخی دیگر، مانند شاخص صنعتی داوجونز (Dow Jones Industrial Average)، بر پایه قیمت وزن‌دهی می‌شوند ^[1]. وزن‌دهی اهمیت دارد، زیرا تعیین می‌کند چه سهمی از هر دلار سرمایه‌گذاری‌شده به هر شرکت می‌رسد.

این راهنما اطلاعاتی عمومی درباره سازوکار این صندوق‌هاست. توصیه مالی نیست و هیچ صندوق یا ارائه‌دهنده‌ای را توصیه نمی‌کند.

تفاوت صندوق سرمایه‌گذاری مشترک شاخصی با ETF چیست؟

هر دو، پول بسیاری از سرمایه‌گذاران را تجمیع می‌کنند و آن را در یک سبد دارایی سرمایه‌گذاری می‌کنند و هر دو می‌توانند یک شاخص را دنبال کنند ^[2][3]. تفاوت اصلی در شیوه خرید و فروش است.

• صندوق‌های سرمایه‌گذاری مشترک (Mutual funds) در هر روز کاری از خود صندوق خریداری و به خود صندوق بازفروخته می‌شوند، به ارزش خالص دارایی (NAV) که در نوبت بعد محاسبه می‌شود و پس از کسر هرگونه کارمزد بازخرید ^[3].
• ETFها در بورس‌های ملی اوراق بهادار و به قیمت بازار، در هر زمانی که بازار باز است، خرید و فروش می‌شوند ^[2]. ETF باید به‌عنوان شرکت سرمایه‌گذاری باز یا تراست سرمایه‌گذاری واحد نزد SEC ثبت شود ^[2].

از آنجا که ETF در بورس معامله می‌شود، قیمت بازار آن ممکن است اندکی با ارزش دارایی‌هایش تفاوت داشته باشد. برای نمونه، در ۲ نوامبر ۲۰۲۶ صندوق SPDR S&P 500 ETF Trust (SPY) ارزش خالص دارایی ۷۵۱٫۷۷ دلار و قیمت پایانی ۷۵۲٫۱۰ دلار داشت ^[5]. SEC همچنین یادآوری می‌کند که چون بسیاری از ETFها اوراق بهادار سبد خود را به‌صورت عینی و نه در برابر وجه نقد مبادله می‌کنند، معمولاً توزیع سود سرمایه‌ای کمتری نسبت به صندوق‌های سرمایه‌گذاری مشترک دارند و در نتیجه مالیات کمتری ایجاد می‌کنند ^[2]. سرمایه‌گذاری مجدد سود نقدی ETF ممکن است پیچیده‌تر باشد و کارمزد کارگزاری داشته باشد ^[2].

S&P 500 و Nasdaq-100 چه هستند؟

S&P 500

S&P 500 برای سنجش عملکرد بخش شرکت‌های بزرگ بازار سهام آمریکا طراحی شده، شرکت‌هایی از هر یازده بخش طبقه‌بندی GICS را در بر می‌گیرد و بر پایه ارزش بازار تعدیل‌شده با سهام شناور وزن‌دهی می‌شود ^[5]. «تعدیل‌شده با سهام شناور» یعنی تنها سهامی شمرده می‌شود که برای معامله عمومی در دسترس است. در ۲ نوامبر ۲۰۲۶، صفحه صندوق SPY تعداد ۵۰۳ جزء شاخص و ۵۰۴ دارایی صندوق را فهرست کرده بود ^[5]؛ این تعداد از ۵۰۰ بیشتر است، زیرا برخی شرکت‌ها، مانند Alphabet، بیش از یک کلاس سهم در شاخص دارند ^[5].

ترکیب شاخص با رشد، کوچک شدن یا ادغام شرکت‌ها تغییر می‌کند. S&P Dow Jones Indices در ۳۰ اکتبر ۲۰۲۶ اعلام کرد که Okta به S&P 500 خواهد پیوست ^[10]. صندوق‌هایی که این شاخص را دنبال می‌کنند سپس دارایی‌های خود را متناسب با آن تنظیم می‌کنند.

Nasdaq-100

Nasdaq-100 برای سنجش عملکرد ۱۰۰ شرکت از بزرگ‌ترین شرکت‌های غیرمالی پذیرفته‌شده در Nasdaq طراحی شده و از وزن‌دهی اصلاح‌شده بر پایه ارزش بازار استفاده می‌کند ^[8]. این شاخص شرکت‌های مالی، از جمله شرکت‌های سرمایه‌گذاری، را در بر نمی‌گیرد ^[9]. صفحه این شاخص در ۳ نوامبر ۲۰۲۶ تعداد ۱۰۱ جزء را فهرست کرده بود که این نیز به سبب وجود چند کلاس سهم است ^[9]. ترکیب شاخص هر سال در دسامبر بازبینی می‌شود ^[8].

وزن‌دهی «اصلاح‌شده» سقف‌هایی را اضافه می‌کند. در مرحله وزن‌دهی سالانه، هنگامی که وزن اولیه یک شرکت بیش از ۲۴ درصد باشد، روش‌شناسی شاخص تعدیل وزن‌ها را چنان توصیف می‌کند که هیچ شرکتی از ۲۰ درصد فراتر نرود؛ و هنگامی که مجموع وزن شرکت‌هایی که هر یک بیش از ۴٫۵ درصد وزن دارند به ۴۸ درصد یا بیشتر برسد، وزن مجموع آن‌ها به ۴۰ درصد کاهش می‌یابد ^[8]. S&P 500 از نظر بخش‌های اقتصادی گسترده‌تر است؛ Nasdaq-100 شرکت‌های مالی را کنار می‌گذارد و همین باعث می‌شود این دو شاخص رفتار متفاوتی داشته باشند.

صندوق‌های شاخصی S&P 500 در ۲۰۲۶ چقدر متمرکزند؟

وزن‌دهی بر پایه ارزش بازار یعنی صندوق بیشترین سهم را از چیزی دارد که بیشترین رشد را کرده است. در ۲ نوامبر ۲۰۲۶، ده دارایی بزرگ SPY عبارت بودند از Apple (۷٫۶۰ درصد)، NVIDIA (۷٫۵۲ درصد)، Microsoft (۵٫۷۹ درصد)، Amazon.com (۳٫۷۱ درصد)، Alphabet کلاس A (۲٫۵۲ درصد)، Broadcom (۲٫۳۶ درصد)، Meta Platforms کلاس A (۲٫۰۶ درصد)، Alphabet کلاس C (۲٫۰۳ درصد)، Tesla (۱٫۷۵ درصد) و Eli Lilly (۱٫۷۴ درصد) ^[5]. مجموع این وزن‌ها ۳۷٫۰۸ درصد است؛ یعنی صندوقی که حدود ۵۰۰ شرکت را در اختیار دارد، بیش از یک‌سوم پول خود را در ده موقعیت گذاشته بود (جمع وزن‌های منتشرشده به محاسبه این راهنما).

تمرکز دو لبه دارد. هنگامی که بزرگ‌ترین شرکت‌ها رشد می‌کنند، صندوق سود می‌برد؛ و هنگامی که افت می‌کنند، کل شاخص را پایین می‌کشند. خریدار یک صندوق S&P 500 و یک صندوق جداگانه فناوری ممکن است مالک دوباره همان شرکت‌ها باشد. SEC یادآوری می‌کند که صندوق شاخصی در معرض همان ریسک‌های کلی اوراق بهادار شاخص خود است ^[1].

هزینه صندوق‌های شاخصی و ETFها چقدر است؟

صندوق‌ها هزینه‌های جاری خود را از ارزش خالص دارایی کسر می‌کنند؛ بنابراین سرمایه‌گذاران این هزینه‌ها را به‌طور غیرمستقیم می‌پردازند ^[2]. نسبت هزینه (expense ratio) هزینه سالانه به‌صورت درصدی از سرمایه‌گذاری است. حتی تفاوت‌های کوچک در طول زمان اهمیت پیدا می‌کنند، زیرا صندوقی با هزینه بیشتر باید عملکرد بهتری داشته باشد تا همان بازده را به دست دهد ^[2].

SEC این موضوع را با مثال سبدی ۱۰۰٬۰۰۰ دلاری نشان می‌دهد که ۲۰ سال با رشد سالانه ۴ درصد افزایش می‌یابد: با کارمزد سالانه ۰٫۲۵ درصد به حدود ۲۰۸٬۰۰۰ دلار، با ۰٫۵۰ درصد به حدود ۱۹۸٬۰۰۰ دلار و با ۱٫۰۰ درصد به حدود ۱۷۹٬۰۰۰ دلار می‌رسد ^[4].

صندوق‌هایی که یک شاخص را دنبال می‌کنند ممکن است کارمزدهای متفاوتی بگیرند. نسبت هزینه ناخالص SPY برابر ۰٫۰۹۴۵ درصد است ^[5]، صندوق iShares Core S&P 500 ETF (IVV) کارمزد ۰٫۰۳ درصد می‌گیرد ^[6] و Invesco QQQ که Nasdaq-100 را دنبال می‌کند، نسبت هزینه کل ۰٫۱۸ درصد دارد ^[7]. برای ۱۰٬۰۰۰ دلار که یک سال نگهداری شود، این نرخ‌ها به ترتیب حدود ۹٫۴۵، ۳ و ۱۸ دلار می‌شوند (محاسبه این راهنما). مقیاس این صندوق‌ها بزرگ است: در ۲ نوامبر ۲۰۲۶، SPY ۷۹۷٬۹۵۴٫۷۵ میلیون دلار دارایی تحت مدیریت و IVV ۸۶۷٬۰۹۸٬۴۹۵٬۶۸۷ دلار خالص دارایی داشت ^[5][6]. کارمزد کارگزاری، اختلاف قیمت خرید و فروش (bid-ask spread) و مالیات نیز به این‌ها افزوده می‌شود و بسته به حساب متفاوت است.

آیا صندوق‌های شاخصی از صندوق‌های با مدیریت فعال بهتر عمل می‌کنند؟

مدیران فعال می‌کوشند با انتخاب سرمایه‌گذاری‌ها از شاخص پیشی بگیرند؛ SEC یادآوری می‌کند که عملکرد آن‌ها به‌شدت به مهارت مدیر بستگی دارد ^[2]. S&P Dow Jones Indices نتایج را در کارنامه‌های SPIVA خود اندازه می‌گیرد. در گزارش میان‌سالی ۲۰۲۶ آن که در ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۶ منتشر شد، ۶۷ درصد همه صندوق‌های فعال سهام شرکت‌های بزرگ آمریکایی در نیمه نخست ۲۰۲۶ عملکردی ضعیف‌تر از S&P 500 داشتند که نسبت به ۷۹ درصد در کل سال ۲۰۲۵ بهبود نشان می‌داد ^[11]. همین گزارش نشان داد ۷۴ درصد صندوق‌های شرکت‌های متوسط و ۶۹ درصد صندوق‌های شرکت‌های کوچک از شاخص مرجع خود عقب ماندند ^[11].

نتایج بسته به دسته و دوره متفاوت است: در همان گزارش تنها ۴۹ درصد صندوق‌های بین‌المللی مستقر در آمریکا و ۳۸ درصد صندوق‌های بازارهای نوظهور از شاخص مرجع خود عقب ماندند ^[11]. ارقام عملکرد ضعیف‌تر، صندوق‌ها را با شاخصی مقایسه می‌کنند که هیچ هزینه‌ای ندارد، در حالی که صندوق شاخصی نیز کارمزد می‌پردازد و ممکن است شاخص خود را کاملاً دنبال نکند ^[1]. نتایج گذشته بازده آینده را پیش‌بینی نمی‌کند ^[3].

مزایا و ریسک‌های صندوق‌های شاخصی چیست؟

مزایایی که SEC توصیف می‌کند

• مدیریت منفعل معمولاً به معنای معاملات کمتر، هزینه‌های معاملاتی کمتر، سود سرمایه‌ای تحقق‌یافته کمتر و کارمزد کمتر نسبت به صندوق‌های با مدیریت فعال است ^[13].
• تنوع‌بخشی میان شرکت‌های فراوان، آسیب ناشی از شکست یک شرکت را کاهش می‌دهد، هرچند تنوع برخی صندوق‌ها بسیار کمتر از دیگران است ^[2].
• حداقل سرمایه‌گذاری پایین و نقدشوندگی روزانه ^[2][3].

ریسک‌هایی که SEC برمی‌شمارد

• ریسک بازار: صندوق همان ریسک‌های کلی اوراق بهادار شاخص خود را دارد ^[1].
• نبود انعطاف: صندوق شاخصی ممکن است توان کمتری برای واکنش به کاهش قیمت‌ها داشته باشد ^[1].
• خطای ردیابی: ممکن است صندوق شاخص خود را کاملاً دنبال نکند، برای نمونه اگر تنها نمونه‌ای از آن را نگه دارد ^[1].
• عملکرد ضعیف‌تر: کارمزدها، هزینه‌های معاملاتی و خطای ردیابی ممکن است صندوق را از شاخص خود عقب بیندازد ^[1].
• نبود تضمین: ETFها و صندوق‌های سرمایه‌گذاری مشترک از سوی FDIC یا هیچ نهاد دولتی دیگری تضمین یا بیمه نمی‌شوند و سرمایه‌گذاران ممکن است بخشی یا همه پول خود را از دست بدهند ^[2][3].

پیش از سرمایه‌گذاری، یک صندوق شاخصی را چگونه ارزیابی کنیم؟

1. شاخص را بشناسید. بخوانید که شاخص چگونه ساخته می‌شود؛ SEC پیشنهاد می‌کند بپرسید ترکیب شاخص صندوق چگونه تعیین می‌شود ^[1].
2. امیدنامه و گزارش سهامداران را بخوانید. این اسناد کارمزدها، ریسک‌ها و دارایی‌ها را فهرست می‌کنند و در وب‌سایت صندوق‌ها و سامانه EDGAR متعلق به SEC در دسترس هستند ^[1].
3. کل هزینه‌ها را مقایسه کنید. نسبت هزینه و هرگونه کارمزد فروش یا بازخرید را بررسی کنید؛ مثال SEC نشان می‌دهد کارمزدها چگونه به‌صورت مرکب انباشته می‌شوند ^[4].
4. تمرکز را بررسی کنید. به ده دارایی بزرگ و وزن بخش‌ها نگاه کنید، مانند داده‌های SPY در بالا ^[5].
5. در ETFها، قیمت بازار را با ارزش خالص دارایی مقایسه کنید. صفحه‌های صندوق هر دو را منتشر می‌کنند و برخی صرف یا کسر قیمت را نیز نشان می‌دهند ^[5][6].
6. صندوق را با هدف خود تطبیق دهید. SEC پیشنهاد می‌کند بپرسید راهبرد صندوق چگونه با اهداف شما سازگار است ^[1]؛ این تصمیمی شخصی است.

نکته‌ای برای خوانندگان در ایران

مقررات تحریمی آمریکا صادرات خدمات از سوی اشخاص آمریکایی به ایران را ممنوع می‌کند، از جمله خدماتی که منفعت آن‌ها در ایران دریافت می‌شود ^[12]. حساب صندوق یا خدمات کارگزاری‌ای که یک شرکت آمریکایی به فردی در ایران ارائه دهد، چنین خدمتی به شمار می‌رود و بنابراین ممنوع است، مگر آنکه طبق همین مقررات مجوز داشته باشد ^[12]. این مطلب اطلاعاتی عمومی است، نه توصیه حقوقی.