UAEA ve İran: İsfahan Hakkında Ne Söyledi?

UAEA nedir?

Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA), merkezi Viyana'da bulunan uluslararası bir kuruluştur; Statüsü ona iki görev verir: ülkelerin nükleer enerjiyi barışçıl amaçlarla kullanmasına yardım etmek ve nükleer malzemenin silah yapımında kullanılmadığını denetlemek ^[1].

Statü, 26 Ekim 1956'da imzaya açıldı ^[1]. II. madde, Ajansın "atom enerjisinin barışa, sağlığa ve refaha katkısını hızlandırmaya ve genişletmeye çalışacağını" ve yaptığı yardımın "hiçbir askerî amaca hizmet edecek biçimde kullanılmamasını" elinden geldiğince sağlayacağını belirtir ^[1].

UAEA üç organla yönetilir. Genel Konferans tüm üye devletleri yılda bir kez bir araya getirir; daha küçük bir devletler grubu olan Guvernörler Kurulu kararların çoğunu alır; dört yıllık dönemler için atanan Genel Direktör ise personele liderlik eder ^[1]. Mevcut Genel Direktör Rafael Mariano Grossi'dir ^[4].

Statü, Genel Direktör ve personelin "Ajans dışındaki hiçbir kaynaktan talimat istememesini veya almamasını" şart koşar ^[1]. Uygulamada Ajans doğruladığı olguları bildirir; siyasi kararları Kurul'daki devletler ve bazen BM Güvenlik Konseyi alır ^[1][2].

UAEA İran'da neleri denetliyor?

İran'ın Ajansla yaptığı ve 15 Mayıs 1974'te yürürlüğe giren güvence önlemleri anlaşması uyarınca UAEA, İran'ın bildirdiği nükleer malzemeyi ve tesisleri denetler; hiçbirinin barışçıl kullanımdan saptırılmadığını doğrular ^[2].

İran, UAEA'ya 22 nükleer tesis ve "tesis dışı bir konum" bildirdi ^[2]. Bunlar arasında Tahran ve İsfahan'daki araştırma reaktörleri, Natanz ve Fordow'daki zenginleştirme tesisleri, Arak'taki (Khondab) ağır su araştırma reaktörü ve Buşehr nükleer santrali bulunuyor ^[2].

Müfettişler esas olarak üç şey yapar:

• Muhasebe: devletin Ajansa nükleer malzeme muhasebe raporları sunması gerekir; Ajansın bunları doğrulamak için yerinde erişime ihtiyacı vardır ^[2].
• Tasarım kontrolleri: tasarım bilgisi incelemesi (DIE) ve tasarım bilgisi doğrulaması (DIV), Ajansın bir tesisin bildirilen tasarımına yönelik kontrolleridir; UAEA, Şubat 2026'da İran'dan İsfahan Yakıt Zenginleştirme Tesisi'nde ikisini de istedi ^[2].
• Bilgi sürekliliği: UAEA, Eylül 2026 raporunda, Haziran 2025 saldırılarından etkilenen tesislerde daha önce bildirilen düşük ve yüksek zenginleştirilmiş uranyum üzerindeki bilgi sürekliliğini kaybettiğini söylüyor ^[2].

Daha geniş bir kontrol seti olan Ek Protokol, bilgilere ve konumlara daha geniş erişime olanak tanır. İran bunu Şubat 2021'de uygulamayı bıraktı ve UAEA o tarihten beri İran'ın hiçbir yerinde "tamamlayıcı erişim" gerçekleştiremediğini söylüyor ^[2].

İsfahan'da hangi nükleer tesisler var?

İsfahan, İran'ın bildirdiği 22 nükleer tesisin 9'una ev sahipliği yapıyor; bu sayı başka hiçbir şehirde yok. Bunlar arasında uranyum dönüşüm ve yakıt tesisleri ile Haziran 2025'te bildirilen dördüncü bir zenginleştirme tesisi var ^[2][5].

UAEA'nın Eylül 2026 raporundaki listeye göre İsfahan tesisleri şunlardır: İsfahan Yakıt Zenginleştirme Tesisi (IFEP), Minyatür Nötron Kaynağı Reaktörü, Hafif Su Alt Kritik Reaktörü, Ağır Su Sıfır Güç Reaktörü, Uranyum Dönüşüm Tesisi (UCF), Yakıt Üretim Tesisi, Yakıt Levhası Üretim Tesisi, Zenginleştirilmiş UO2 Toz Tesisi ve İsfahan Araştırma Reaktörü 10MW ^[2].

İsfahan'da ayrıca bir tünel kompleksi de var. UAEA, %20 ve %60'a kadar zenginleştirilmiş U-235 uranyum hekzaflorürün (UF6) burada depolandığını belirtti ^[2]. Ajans Şubat 2026'da İran'a, ticari uydu görüntülerinde bu tünel kompleksinin girişi çevresinde "düzenli araç hareketliliği" gördüğünü bildirdi ve İran'dan İsfahan Yakıt Zenginleştirme Tesisi'nde ve tünel kompleksinin ilgili bölümlerinde doğrulamaya izin vermesini istedi. Rapora göre İran tesiste erişim vermedi ve hem tesisin hem tünel kompleksinin "yasa dışı askerî saldırılara maruz kaldığını" söyledi ^[2].

UAEA, nükleer malzeme barındıran dört İsfahan tesisinin (UCF, yakıt tesisi, levha tesisi ve UO2 toz tesisi) Haziran 2025 saldırılarından etkilendiğini değerlendiriyor ^[2]. İsfahan'daki araştırma reaktörleri, etkilenmeyen tesisler listesindeydi ^[2].

UAEA, 13 Kasım 2026'da İsfahan hakkında ne söyledi?

Reuters ve AP'nin 13 Kasım 2026'da gördüğü, üye devletlere sunulan gizli üç aylık raporda UAEA, İran'ın İsfahan Yakıt Zenginleştirme Tesisi'ni denetlemesine veya tasarım planlarını görmesine izin vermemesinden "giderek artan bir endişe" duyduğunu söyledi ^[5][6].

Reuters'ın aktardığı rapor şöyle diyor: "Ajans, IFEP'in tam yerini, güvence önlemleri bakımından durumunu veya nükleer malzeme içerip içermediğini bilmiyor" ^[5]. İran tesisi UAEA'ya 12 Haziran 2025'te bildirdi; 13 Haziran 2025 için planlanan denetim, bombardıman o gün başladığı için yapılamadı ^[5].

Rapor ayrıca, Ajansın İran'ın zenginleştirilmiş uranyumuna ilişkin bilgi eksikliğinin ve bunu doğrulamak için erişim eksikliğinin "ciddi bir yayılma endişesi" olduğunu ve "azami aciliyetle düzeltilmesi gerektiğini" yineledi ^[5]. Al Jazeera, AFP, AP ve Reuters'a atıfla, raporun İsfahan tesisinde zenginleştirme yapıldığını ortaya koymadığını belirtti ^[6].

UAEA, İran'ı müfettişlerin dönmesine olanak tanıyacak "teknik ve kademeli önlemleri değerlendirmeye" teşvik etti ^[5]. Ajans, "İran'daki güvence önlemleri faaliyetlerine kısa sürede yeniden başlamaya tamamen hazır" olduğunu söyledi ^[6].

Kasım raporunun kendisi gizli; yalnızca basındaki aktarımlar mevcut. Önceki raporlar, Kurul gizliliklerini kaldırmaya karar verdiğinde kamuya açılır; Eylül 2026 raporunun (GOV/2026/50) gizliliği 9 Eylül 2026'da kaldırıldı ^[2].

UAEA'ya göre İran'ın ne kadar zenginleştirilmiş uranyumu var?

UAEA'nın 13 Haziran 2025 itibarıyla son tahmini, %60 U-235'e kadar zenginleştirilmiş 440,9 kg dahil toplam 9.874,9 kg zenginleştirilmiş uranyumdu; şu anda ne kadar bulunduğunu veya nerede olduğunu söyleyemiyor ^[2].

UAEA raporları %60'a kadar zenginleştirilmiş uranyuma yüksek zenginleştirilmiş uranyum (HEU) diyor ^[2]. CBC, Kasım belgesine ilişkin haberinde %60'ı silah sınıfı olan %90 düzeyinden "kısa, teknik bir adım uzakta" olarak tanımlıyor ^[5]. UAEA, İran'ın %60'a kadar zenginleştirilmiş uranyum üreten ve biriktiren, NPT'ye taraf tek nükleer silahsız devlet olduğunu söylüyor ^[3].

440,9 kg'ın 432,9 kg'ını Ajans saldırılardan önce doğrulamıştı ^[2]. UAEA, o tarihten beri "Ajansın stokun mevcut büyüklüğü, bileşimi veya yeri hakkında hiçbir bilgi veremediğini" belirtiyor ^[2].

CBC, 2025'teki bir AP röportajına atıfla, Grossi'nin stokun İran'ın silahlandırmaya karar vermesi hâlinde 10 kadar bomba yapmasına olanak tanıyabileceğini söylediğini ve bunun İran'ın böyle bir silaha sahip olduğu anlamına gelmediğini eklediğini bildirdi ^[5].

Aşağıdaki tablo, UAEA'nın yayımladığı şekliyle 2025 tahminini zenginleştirme düzeyine göre gösteriyor.

UAEA müfettişleri İran'ın tesislerine neden giremiyor?

Çünkü UAEA, Haziran 2025 saldırıları sırasında güvenlik nedeniyle müfettişlerini çekti, İran ardından işbirliğini askıya alan bir yasa çıkardı ve 28 Şubat 2026'dan itibaren yapılan yeni saldırılar doğrulamayı yeniden durdurdu ^[2][3].

UAEA'nın kendi raporlarında ortaya konduğu şekliyle olayların sırası ^[2][3]:

1. 13-24 Haziran 2025: İsrail'in birçok İran nükleer tesisine saldırıları; 22 Haziran 2025'te ABD üç tesise saldırdı. UAEA doğrulamayı durdurdu ve müfettişlerini çekti.
2. 2 Temmuz 2025: İran Cumhurbaşkanı, Ajansla işbirliğini askıya alan bir yasayı imzaladı.
3. 9 Eylül 2025: Genel Direktör ile İran Dışişleri Bakanı, denetim usullerine ilişkin Kahire anlaşmasını imzaladı; 20 Kasım 2025'te İran, UAEA'ya anlaşmayı sona ermiş saydığını bildirdi.
4. 28 Şubat 2026: ABD ve İsrail'in yeni saldırıları; UAEA doğrulamayı yeniden durdurdu.
5. 1-3 Haziran 2026: UAEA, Buşehr santralinde bir denetim ve tasarım bilgisi doğrulaması gerçekleştirdi.

CBC'ye göre UAEA'nın Haziran 2025'ten beri denetlediği tek tesis Buşehr; en son 12-15 Eylül 2026'da denetlendi ^[5]. Al Jazeera'nın rapora ilişkin aktarımına göre İran, Kasım 2026'da UAEA'ya, ABD Başkanı'nın yeni silahlı saldırı yönündeki "süregelen, açık ve kamuya açık tehditleri" sürerken denetimlerin yeniden başlatılmasına ilişkin görüşmelerin sürdürülemeyeceğini bildirdi ^[6].

Genel Direktör, nükleer tesislere "asla saldırılmaması gerektiğini" ve İran'ın NPT Güvence Önlemleri Anlaşması'nın uygulanmasının "hiçbir koşulda askıya alınamayacağını" defalarca söyledi ^[2].

İran'daki insanlar için radyasyon riski var mı?

UAEA Genel Direktörü 2 Mart 2026'da, İran'ın sınır komşusu ülkelerde şimdiye kadar olağan arka plan düzeyinin üzerinde bir radyasyon artışı saptanmadığını söyledi ^[4].

Aynı açıklamada Grossi durumu "çok endişe verici" olarak nitelendirdi ve Ajansın "ciddi sonuçları olan olası bir radyolojik salımı" dışlayamayacağını söyledi ^[4]. Bu, 2 Mart'taki durumdu; güncel durum için UAEA'nın en son açıklamalarına bakın.

İran'daki ve komşu ülkelerdeki insanlar için pratik noktalar:

• Radyasyon bilgisi için UAEA'nın kendi açıklamalarını ve bağımsız uluslararası medyayı tercih edin; doğrulanmamış sosyal medya iddialarına temkinli yaklaşın.
• Acil durumda sivil savunma ve halk sağlığı yetkililerinin talimatlarına uyun ve mümkünse bunları UAEA'nın kendi güncellemeleriyle karşılaştırın.
• İyot tabletleri gibi ilaçları söylentilere dayanarak almayın; yalnızca resmî sağlık yetkilileri önerirse kullanın.

Bu bölüm genel güvenlik bilgisidir, tıbbi tavsiye değildir.