آژانس بینالمللی انرژی اتمی و ایران: گزارش دربارهٔ اصفهان
خلاصه
آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) نهاد هستهای وابسته به سازمان ملل است که بررسی میکند مواد هستهای فقط برای مقاصد صلحآمیز به کار می‌رود. این آژانس در گزارشی محرمانه که رویترز و AP در ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶ دیدند گفت «بهطور فزاینده نگران» است که ایران اجازهٔ بازرسی از کارخانهٔ غنیسازی سوخت اصفهان را نداده و محل و محتوای آن را نمیداند [5][6][1].
نکته‌های کلیدی
- اساسنامهٔ آژانس بینالمللی انرژی اتمی وظیفهٔ ترویج کاربرد صلحآمیز هستهای و اعمال پادمان‌ها را به آن می‌دهد تا مواد در خدمت هیچ مقصود نظامی قرار نگیرند [1].
- ایران ۲۲ تأسیسات هستهای و یک محل دیگر را به آژانس اعلام کرده است؛ ۹ تأسیسات از آن‌ها در اصفهان‌اند [2].
- آژانس در ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶ گزارش داد محل دقیق و وضعیت کارخانهٔ غنیسازی سوخت اصفهان و اینکه ماده هستهای دارد یا نه را نمیداند [5].
- آخرین برآورد راستی‌آزمایی‌شدهٔ آژانس (۱۳ ژوئن ۲۰۲۵) ۴۴۰٫۹ کیلوگرم اورانیوم غنیشده تا ۶۰٪ بود؛ آژانس نمیتواند بگوید این مواد اکنون کجاست [2].
- جز نیروگاه بوشهر، بازرسان از زمان حمله‌های ژوئن ۲۰۲۵ به تأسیسات ایران بازنگشته‌اند [5][2].
- ایران در نوامبر ۲۰۲۶ به آژانس گفت گفتوگو دربارهٔ از سرگیری بازرسیها در میان تهدید به حملهٔ بیشتر ادامه نمییابد؛ آژانس میگوید میتواند با اطلاع کوتاه بازگردد [6][2].
در این صفحه ۱۱ بخش
- آژانس بینالمللی انرژی اتمی چیست؟
- آژانس در ایران چه چیزی را بازرسی میکند؟
- چه تأسیسات هستهای در اصفهان هستند؟
- آژانس در ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶ دربارهٔ اصفهان چه گفت؟
- به گفتهٔ آژانس ایران چقدر اورانیوم غنیشده دارد؟
- چرا بازرسان آژانس نمیتوانند به سایت‌های ایران بروند؟
- آیا برای مردم ایران خطر پرتوی وجود دارد؟
- اشتباه‌های رایج
- پرسش‌های پرتکرار
- واژه‌نامه
- منابع
آژانس بینالمللی انرژی اتمی چیست؟
آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) سازمانی بینالمللی با مقر وین است که اساسنامه‌اش دو وظیفه به آن می‌دهد: کمک به کشورها برای استفادهٔ صلحآمیز از انرژی هستهای، و بررسی اینکه مواد هستهای برای ساخت سلاح به کار نرود [1].
اساسنامهٔ آن در ۲۶ اکتبر ۱۹۵۶ برای امضا گشوده شد [1]. ماده ۲ میگوید آژانس باید «بکوشد سهم انرژی اتمی را در صلح، سلامت و رفاه شتاب بخشد و گسترش دهد» و تا حد توان اطمینان یابد کمک‌هایش «به گونه‌ای که در خدمت هیچ مقصود نظامی باشد، به کار نرود» [1].
سه نهاد آژانس را اداره می‌کنند. کنفرانس عمومی سالی یک بار همهٔ کشورهای عضو را گرد هم می‌آورد؛ شورای حکام، گروهی کوچک‌تر از کشورها، بیشتر تصمیم‌ها را می‌گیرد؛ و مدیرکل که برای دوره‌های چهارساله منصوب می‌شود کارکنان را رهبری میکند [1]. مدیرکل کنونی رافائل ماریانو گروسی (Rafael Mariano Grossi) است [4].
اساسنامه از مدیرکل و کارکنان می‌خواهد «از هیچ منبعی بیرون از آژانس دستور نخواهند و دریافت نکنند» [1]. در عمل آژانس واقعیت‌هایی را که راستیآزمایی کرده گزارش می‌دهد و تصمیم‌های سیاسی را کشورها در شورای حکام و گاه در شورای امنیت سازمان ملل می‌گیرند [1][2].
آژانس در ایران چه چیزی را بازرسی میکند؟
بر پایهٔ موافقت‌نامهٔ پادمان ایران با آژانس که در ۱۵ مه ۱۹۷۴ لازم‌الاجرا شد، آژانس مواد و تأسیسات هستهای اعلام‌شدهٔ ایران را بررسی میکند تا مطمئن شود هیچ‌کدام از مصرف صلحآمیز منحرف نمی‌شود [2].
ایران ۲۲ تأسیسات هستهای و یک «محل بیرون از تأسیسات» را به آژانس اعلام کرده است [2]. آن‌ها شامل راکتورهای پژوهشی در تهران و اصفهان، کارخانه‌های غنیسازی در نطنز و فردو، راکتور پژوهشی آب سنگین در اراک (خنداب) و نیروگاه هستهای بوشهر هستند [2].
بازرسان سه کار اصلی می‌کنند:
- حسابرسی مواد: دولت باید گزارش‌های حسابداری مواد هستهای را به آژانس بدهد و آژانس برای راستیآزمایی آن‌ها به دسترسی در محل نیاز دارد [2].
- بررسی طراحی: بررسی اطلاعات طراحی (DIE) و راستیآزمایی اطلاعات طراحی (DIV) بررسی‌های آژانس از طراحی اعلام‌شدهٔ یک تأسیسات‌اند؛ آژانس در فوریه ۲۰۲۶ از ایران هر دو را برای کارخانهٔ غنیسازی سوخت اصفهان خواست [2].
- تداوم آگاهی: آژانس در گزارش سپتامبر ۲۰۲۶ میگوید تداوم آگاهی خود را دربارهٔ اورانیوم کم‌غنی و بسیار غنی‌شدهٔ پیش‌تر اعلام‌شده در تأسیسات آسیب‌دیده از حمله‌های ژوئن ۲۰۲۵ از دست داده است [2].
مجموعه‌ای گسترده‌تر از بررسی‌ها، پروتکل الحاقی، دسترسی گسترده‌تر به اطلاعات و محل‌ها را ممکن میکند. ایران آن را در فوریه ۲۰۲۱ دیگر اجرا نکرد و آژانس میگوید از آن زمان نتوانسته در هیچ جای ایران «دسترسی تکمیلی» انجام دهد [2].
چه تأسیسات هستهای در اصفهان هستند؟
اصفهان میزبان ۹ تأسیسات از ۲۲ تأسیسات هستهای اعلام‌شدهٔ ایران است، بیش از هر شهر دیگر؛ از جمله کارخانه‌های تبدیل اورانیوم و سوخت و یک کارخانهٔ غنیسازی چهارم که در ژوئن ۲۰۲۵ اعلام شد [2][5].
طبق فهرست گزارش سپتامبر ۲۰۲۶ آژانس، تأسیسات اصفهان عبارت‌اند از: کارخانهٔ غنیسازی سوخت اصفهان (IFEP)، راکتور چشمهٔ نوترونی مینیاتوری، راکتور زیربحرانی آب سبک، راکتور توان صفر آب سنگین، تأسیسات تبدیل اورانیوم (UCF)، کارخانهٔ ساخت سوخت، کارخانهٔ ساخت صفحهٔ سوخت، کارخانهٔ پودر UO2 غنیشده و راکتور پژوهشی اصفهان ۱۰ مگاواتی (10MW) [2].
در اصفهان مجموعه‌ای از تونل‌ها هم هست. آژانس اعلام کرده که هگزافلوئورید اورانیوم (UF6) غنیشده تا ۲۰٪ و ۶۰٪ U-235 در آنجا ذخیره بوده است [2]. در فوریه ۲۰۲۶ آژانس به ایران گفت در تصاویر ماهواره‌ای تجاری «فعالیت منظم خودرویی در اطراف ورودی» آن مجموعهٔ تونل را دیده و از ایران خواست راستیآزمایی در کارخانهٔ غنیسازی سوخت اصفهان و بخش‌های مربوط مجموعهٔ تونل را بپذیرد. طبق گزارش، ایران در کارخانه دسترسی نداد و گفت هم کارخانه و هم مجموعهٔ تونل «هدف حمله‌های نظامی غیرقانونی» قرار گرفته‌اند [2].
آژانس ارزیابی میکند چهار تأسیسات اصفهان که مواد هستهای داشتند (UCF، کارخانهٔ سوخت، کارخانهٔ صفحه و کارخانهٔ پودر UO2) از حمله‌های ژوئن ۲۰۲۵ آسیب دیدند [2]. راکتورهای پژوهشی اصفهان در فهرست تأسیسات بی‌آسیب آژانس بودند [2].
آژانس در ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶ دربارهٔ اصفهان چه گفت؟
آژانس در گزارشی محرمانهٔ فصلی برای کشورهای عضو، که رویترز و AP در ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶ آن را دیدند، گفت «بهطور فزاینده نگران» است که ایران اجازهٔ بازرسی از کارخانهٔ غنیسازی سوخت اصفهان یا دیدن نقشه‌های طراحی آن را نداده است [5][6].
گزارش، به نقل از رویترز، میگوید: «آژانس محل دقیق IFEP، وضعیت آن از نظر پادمان یا اینکه ماده هستهای دارد یا نه را نمیداند» [5]. ایران کارخانه را در ۱۲ ژوئن ۲۰۲۵ به آژانس اعلام کرد؛ بازرسی‌ای که برای ۱۳ ژوئن ۲۰۲۵ برنامه‌ریزی شده بود انجام نشد، چون همان روز کارزار بمباران آغاز شد [5].
گزارش همچنین تکرار کرد که نبود اطلاعات آژانس دربارهٔ اورانیوم غنی‌شدهٔ ایران و نبود دسترسی برای راستیآزمایی آن «موضوع نگرانی جدی دربارهٔ اشاعه» است که «باید با فوریت تمام اصلاح شود» [5]. Al Jazeera، به نقل از AFP، AP و رویترز، یادآور شد گزارش ثابت نکرد غنیسازی در کارخانهٔ اصفهان در جریان است [6].
آژانس ایران را تشویق کرد «اقدام‌های فنی و تدریجی را در نظر بگیرد» که به بازگشت بازرسان بینجامد [5]. گفت «کاملاً آمادهٔ از سرگیری فعالیتهای پادمانی خود در ایران با اطلاع کوتاه» است [6].
خود گزارش نوامبر محرمانه است و فقط روایت‌های مطبوعاتی از آن در دسترس است. گزارش‌های پیشین وقتی شورا تصمیم به رفع محدودیتشان بگیرد عمومی می‌شوند؛ گزارش سپتامبر ۲۰۲۶ (GOV/2026/50) در ۹ سپتامبر ۲۰۲۶ از محدودیت درآمد [2].
به گفتهٔ آژانس ایران چقدر اورانیوم غنیشده دارد؟
آخرین برآورد آژانس، تا ۱۳ ژوئن ۲۰۲۵، در مجموع ۹,۸۷۴٫۹ کیلوگرم اورانیوم غنیشده بود، از جمله ۴۴۰٫۹ کیلوگرم غنیشده تا ۶۰٪ U-235؛ آژانس نمیتواند بگوید اکنون چقدر هست یا کجاست [2].
گزارش‌های آژانس اورانیوم غنیشده تا ۶۰٪ را اورانیوم بسیار غنیشده (HEU) می‌نامند [2]. CBC در گزارشش دربارهٔ سند نوامبر، ۶۰٪ را «یک گام فنی کوتاه» تا سطح سلاح‌گونهٔ ۹۰٪ توصیف میکند [5]. آژانس میگوید ایران تنها کشور غیردارندهٔ سلاح هستهای عضو ان‌پی‌تی (NPT) است که اورانیوم غنیشده تا ۶۰٪ تولید و انباشته کرده است [3].
از ۴۴۰٫۹ کیلوگرم، آژانس پیش از حمله‌ها ۴۳۲٫۹ کیلوگرم را راستیآزمایی کرده بود [2]. آژانس میگوید از آن زمان «نمیتواند هیچ اطلاعاتی دربارهٔ اندازه، ترکیب یا محل کنونی» ذخیره ارائه دهد [2].
CBC، به نقل از مصاحبه‌ای با AP در ۲۰۲۵، گزارش داد گروسی گفته بود این ذخیره اگر ایران تصمیم به تسلیحاتی کردن بگیرد میتواند ساخت حداکثر ۱۰ بمب را ممکن کند و افزوده بود این به معنای آن نیست که ایران چنین سلاحی دارد [5].
جدول زیر برآورد ۲۰۲۵ را بر حسب سطح غنیسازی، چنانکه آژانس منتشر کرده، نشان می‌دهد.
چرا بازرسان آژانس نمیتوانند به سایت‌های ایران بروند؟
چون آژانس بازرسانش را در حمله‌های ژوئن ۲۰۲۵ به دلایل ایمنی بیرون برد، ایران سپس قانونی برای تعلیق همکاری تصویب کرد و حمله‌های بعدی از ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ راستیآزمایی را دوباره متوقف کرد [2][3].
رشتهٔ رویدادها، چنانکه گزارش‌های خود آژانس شرح می‌دهند [2][3]:
- ۱۳ تا ۲۴ ژوئن ۲۰۲۵: حمله‌های اسرائیل به چند تأسیسات هستهای ایران؛ در ۲۲ ژوئن ۲۰۲۵ ایالات متحده به سه تأسیسات حمله کرد. آژانس راستیآزمایی را متوقف و بازرسانش را خارج کرد.
- ۲ ژوئیهٔ ۲۰۲۵: رئیس‌جمهوری ایران قانونی برای تعلیق همکاری با آژانس امضا کرد.
- ۹ سپتامبر ۲۰۲۵: مدیرکل و وزیر خارجهٔ ایران توافق قاهره دربارهٔ روند بازرسی را امضا کردند؛ در ۲۰ نوامبر ۲۰۲۵ ایران به آژانس گفت آن توافق را پایان‌یافته می‌داند.
- ۲۸ فوریهٔ ۲۰۲۶: حمله‌های بیشتر آمریکا و اسرائیل؛ آژانس دوباره راستیآزمایی را متوقف کرد.
- ۱ تا ۳ ژوئن ۲۰۲۶: آژانس در نیروگاه بوشهر بازرسی و راستیآزمایی اطلاعات طراحی انجام داد.
به گفتهٔ CBC تنها تأسیساتی که آژانس از ژوئن ۲۰۲۵ بازرسی کرده بوشهر است، آخرین بار در ۱۲ تا ۱۵ سپتامبر ۲۰۲۶ [5]. طبق روایت Al Jazeera از گزارش، ایران در نوامبر ۲۰۲۶ به آژانس گفت گفتوگو دربارهٔ از سرگیری بازرسیها در میان «تهدیدهای مداوم، صریح و علنی» رئیس‌جمهور آمریکا به ارتکاب تجاوز مسلحانهٔ بیشتر ادامه نمییابد [6].
مدیرکل بارها گفته تأسیسات هستهای «هرگز نباید مورد حمله قرار گیرند» و اجرای موافقت‌نامهٔ پادمان ان‌پی‌تی ایران «در هیچ شرایطی نمیتواند تعلیق شود» [2].
آیا برای مردم ایران خطر پرتوی وجود دارد؟
مدیرکل آژانس در ۲ مارس ۲۰۲۶ گفت تاکنون در کشورهای هم‌مرز ایران افزایشی در سطح پرتو بالاتر از پس‌زمینهٔ معمول شناسایی نشده است [4].
گروسی در همین اظهار وضعیت را «بسیار نگران‌کننده» خواند و گفت آژانس نمیتواند «رهایش پرتوی احتمالی با پیامدهای جدی» را رد کند [4]. این موضع ۲ مارس بود؛ برای وضعیت کنونی، آخرین اظهارات آژانس را ببینید.
برای مردم ایران و کشورهای همسایه، نکته‌های کاربردی:
- برای اطلاعات پرتو، اظهارات خود آژانس و رسانه‌های مستقل بینالمللی را ترجیح دهید؛ ادعاهای تأییدنشدهٔ شبکه‌های اجتماعی را با احتیاط بنگرید.
- در وضعیت اضطراری دستورهای نهادهای حفاظت مدنی و سلامت عمومی را دنبال کنید و در صورت امکان با به‌روزرسانی‌های خود آژانس مقایسه کنید.
- داروهایی مانند قرص ید را به استناد شایعه مصرف نکنید؛ فقط اگر مقام‌های بهداشتی رسمی توصیه کردند.
این بخش اطلاعات ایمنی عمومی است، نه توصیهٔ پزشکی.
| ماده | مقدار (کیلوگرم) |
|---|---|
| اورانیوم غنیشده تا ۲٪ U-235 (UF6) | ۲۳۹۱٫۱ |
| اورانیوم غنیشده تا ۵٪ U-235 (UF6) | ۶۰۲۴٫۴ |
| اورانیوم غنیشده تا ۲۰٪ U-235 (UF6) | ۱۸۴٫۱ |
| اورانیوم غنیشده تا ۶۰٪ U-235 (UF6) | ۴۴۰٫۹ |
| اورانیوم غنیشده در شکل‌های دیگر | ۸۳۴٫۴ |
| مجموع اورانیوم غنیشده | ۹۸۷۴٫۹ |
| پرسش | موضع آژانس |
|---|---|
| اندازه و محل ذخیرهٔ اورانیوم غنیشده | نمیتواند راستیآزمایی کند |
| اینکه ایران غنیسازی را تعلیق کرده یا نه | نمیتواند راستیآزمایی کند |
| کارخانهٔ غنیسازی سوخت اصفهان: محل و محتوا | نامعلوم؛ از زمان اعلام در ژوئن ۲۰۲۵ بازرسی نشده است |
| نیروگاه هستهای بوشهر | بازرسی شده (ژوئن و سپتامبر ۲۰۲۶) |
| موجودی سانتریفیوژها | نمیتواند راستیآزمایی کند (از فوریه ۲۰۲۱ دسترسی نیست) |
اشتباه‌های رایج
خواندن نگرانی آژانس به‌عنوان اثبات اینکه ایران در اصفهان اورانیوم غنی میکند.
راه درست: گزارش میگوید آژانس نمیداند؛ ثابت نکرده که غنیسازی در جریان است [6][5].
در نظر گرفتن رقم ۴۴۰٫۹ کیلوگرم به‌عنوان اندازه‌گیری کنونی.
راه درست: این برآورد آژانس تا ۱۳ ژوئن ۲۰۲۵ است؛ مقدار کنونی راستیآزمایی نشده است [2].
تصور اینکه آژانس دربارهٔ تحریم یا اقدام نظامی تصمیم می‌گیرد.
راه درست: آژانس گزارش می‌دهد؛ تصمیم‌ها را کشورها در شورای حکام آن و شورای امنیت سازمان ملل می‌گیرند [1].
اشتباه گرفتن کارخانهٔ غنیسازی سوخت اصفهان با تأسیسات تبدیل اورانیوم.
راه درست: آن‌ها تأسیسات اعلام‌شدهٔ جداگانه‌ای در اصفهان‌اند [2].
تکیه بر رسانه‌های تحت کنترل دولت یا شایعه برای اخبار پرتو.
راه درست: از اظهارات منتشرشدهٔ آژانس و رسانه‌های مستقل استفاده کنید [4].
پرسش‌های پرتکرار
آژانس بینالمللی انرژی اتمی به زبان ساده چیست؟
آژانسی بینالمللی که به کشورها در استفادهٔ صلحآمیز از فناوری هستهای کمک میکند و بررسی میکند مواد هستهای به سمت سلاح منحرف نشود [1].
آژانس دربارهٔ اصفهان چه گفت؟
در ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶ گفت بهطور فزاینده نگران است که نمیتواند از کارخانهٔ غنیسازی سوخت اصفهان بازرسی کند و محل و محتوای آن را نمیداند [5].
آیا آژانس از ژوئن ۲۰۲۵ از ایران بازرسی کرده است؟
تنها از نیروگاه هستهای بوشهر، طبق گزارشها دربارهٔ گزارش نوامبر ۲۰۲۶ [5].
ایران چقدر اورانیوم بسیار غنیشده دارد؟
آخرین برآورد آژانس ۴۴۰٫۹ کیلوگرم غنیشده تا ۶۰٪ تا ۱۳ ژوئن ۲۰۲۵ بود؛ آژانس نمیتواند مقدار کنونی را راستیآزمایی کند [2].
چرا ایران میگوید بازرسیها نمیتوانند از سر گرفته شوند؟
طبق گزارش، چنانکه Al Jazeera توصیف کرده، ایران به آژانس گفت گفتوگو دربارهٔ از سرگیری بازرسیها در میان تهدید به تجاوز مسلحانهٔ بیشتر ادامه نمییابد [6].
واژه‌نامه
- پادمان (Safeguards)
- بررسی‌های آژانس برای اطمینان از اینکه مواد هستهای از مصرف صلحآمیز منحرف نمی‌شود.
- ان‌پی‌تی (NPT)
- پیمان منع گسترش سلاح‌های هستهای.
- اورانیوم بسیار غنیشده (HEU)
- اورانیوم بسیار غنیشده؛ در گزارش‌های آژانس دربارهٔ ایران، اورانیوم غنیشده تا ۶۰٪ U-235.
- هگزافلوئورید اورانیوم (UF6)
- شکل گازی اورانیوم که در غنیسازی به کار می‌رود.
- کارخانهٔ غنیسازی سوخت اصفهان (IFEP)
- کارخانه‌ای که ایران در ژوئن ۲۰۲۵ اعلام کرد؛ آژانس میگوید از آن زمان به آن دسترسی نداشته است.
- پروتکل الحاقی (Additional Protocol)
- موافقت‌نامه‌ای اضافی که به بازرسان دسترسی گسترده‌تر می‌دهد؛ ایران آن را در فوریه ۲۰۲۱ دیگر اجرا نکرد.
منابع
- The Statute of the IAEA International Atomic Energy Agency (IAEA)
- GOV/2026/50: Implementation of the NPT Safeguards Agreement ... in the Islamic Republic of Iran (Report by the Director General) IAEA Board of Governors · 2026-09-01
- GOV/2026/33: Implementation of the NPT Safeguards Agreement ... in the Islamic Republic of Iran (Report by the Director General) IAEA Board of Governors · 2026-06-04
- IAEA Director General's Introductory Statement to the Board of Governors (2 March 2026) IAEA · 2026-03-02
- UN nuclear watchdog increasingly concerned about Iranian enrichment plant, report says CBC News (Thomson Reuters) · 2026-11-13
- UN watchdog calls on Iran to reopen nuclear facilities to inspection Al Jazeera (AFP, AP and Reuters) · 2026-11-13
نظرات
نظرهای برتر