Fidyə proqramı (ransomware) nədir? Hücumlar necə işləyir, kim ödəyir və necə qorunmaq olar

Fidyə proqramı nədir?

ABŞ-ın Kibertəhlükəsizlik və İnfrastruktur Təhlükəsizliyi Agentliyi (CISA) fidyə proqramını cihazdakı faylları şifrələmək üçün hazırlanmış, onları və onlardan asılı sistemləri istifadəyə yararsız edən zərərli proqram kimi müəyyən edir; bundan sonra cinayətkarlar deşifrə müqabilində fidyə tələb edir ^[1]. Burada şifrələmə faylları yalnız hücumçuda olan açarla qarışdırmaq deməkdir. Birləşmiş Krallığın Milli Kibertəhlükəsizlik Mərkəzi (NCSC) qeyd edir ki, kompüterin özü kilidlənə, məlumatlar isə oğurlana, silinə və ya şifrələnə bilər, bəzi fidyə proqramları isə şəbəkədəki digər maşınlara yayılır; WannaCry 2017-ci ilin mayında NHS-i vurarkən məhz belə etmişdi ^[3].

Qurbanlara adətən hücumçu ilə anonim e-poçt ünvanı və ya veb səhifə vasitəsilə əlaqə saxlamaq və Bitcoin kimi kriptovalyuta ilə ödəmək deyilir ^[2]. Microsoft qeyd edir ki, yoluxma adətən pəncərə, tətbiq və ya tam ekran mesajı pul tələb edənə qədər özünü büruzə vermir və bu, çox vaxt fayllar artıq şifrələndikdən sonra baş verir ^[7].

İkiqat qəsb nədir?

Zaman keçdikcə hücumçular qurbanları ödəməyə məcbur etmək üçün onların məlumatlarını da köçürməyə və dərc etməklə hədələməyə başladılar; həm şifrələmədən, həm də yayma təhdidindən istifadə ikiqat qəsb adlanır ^[1]. Bəzi hallarda cinayətkarlar şifrələməni ümumiyyətlə buraxır və oğurlanmış məlumatlardan yeganə təzyiq vasitəsi kimi istifadə edirlər ^[1].

Fidyə proqramı hücumu necə işləyir?

NCSC tipik ardıcıllığı belə təsvir edir ^[2]:

1. Hücumçular şəbəkəyə giriş əldə edir, nəzarət qurur və zərərli şifrələmə proqramı yerləşdirir; onlar yayma təhdidi üçün məlumatları da köçürə bilərlər ^[2].
2. Zərərli proqram işə salınır, cihazları kilidləyir və şəbəkə boyu məlumatları şifrələyir ^[2].
3. Ekranda fidyəni və onun necə ödənilməli olduğunu izah edən bildiriş görünür; ödəniş adətən anonim veb səhifə vasitəsilə və kriptovalyuta ilə tələb olunur ^[2].

Hücumçular necə daxil olur?

CISA ən geniş yayılmış ilkin giriş vektorlarını internetə açıq zəifliklər və səhv konfiqurasiyalar, ələ keçirilmiş giriş məlumatları, fişinq, əvvəlki zərərli proqram yoluxmaları, qabaqcıl sosial mühəndislik, həmçinin üçüncü tərəflər və ya idarə olunan xidmət provayderləri kimi qruplaşdırır ^[1]. NCSC bildirir ki, fidyə proqramları getdikcə daha çox Remote Desktop Protocol (RDP) kimi açıq xidmətlər və ya yamaqlanmamış uzaq giriş cihazları vasitəsilə uzaqdan giriş əldə edən hücumçular tərəfindən yerləşdirilir ^[3]. Ev istifadəçiləri üçün Microsoft e-poçtda, sosial mediada, mesajlaşma tətbiqlərində və ya SMS-də gözlənilməz qoşmaları və zərərli keçidləri açmağı geniş yayılmış yollar kimi sadalayır ^[7].

Bunun arxasında kim dayanır?

Blokçeyn analitikası şirkəti Chainalysis-ə görə, fidyə proqramı indi giriş, infrastruktur və ödəniş xidmətlərindən ibarət bir-biri ilə əlaqəli bazar kimi fəaliyyət göstərir ^[5]. Böyük «ransomware-as-a-service» (RaaS) əməliyyatları 2025-ci ildə çoxsaylı kiçik, müstəqil aktorlara parçalanıb; bəzi təhlillər 85-ə qədər aktiv qəsb qrupunu izləyir ^[5]. İlkin giriş brokerləri (IAB) ələ keçirilmiş şəbəkələrə girişi asanlaşdırır ki, tərəfdaşlar, yəni fidyə proqramını faktiki olaraq yerləşdirən cinayətkarlar nisbətən asanlıqla hücum edə bilsinlər; Chainalysis aşkarlayıb ki, IAB fəaliyyətindəki sıçrayışlar adətən fidyə ödənişləri və sızmalardakı artımdan təxminən 30 gün əvvəl baş verir ^[5].

Fidyə proqramı problemi nə qədər böyükdür?

FBI-ın Internet Crime Complaint Center (IC3) mərkəzi 2025-ci ildə 32,320,105 ABŞ dolları bildirilmiş itki ilə 3,611 fidyə proqramı şikayəti alıb; 2024-cü ildə bu say 3,156 idi ^[4]. FBI xəbərdarlıq edir ki, bu itki rəqəmi adətən itirilmiş biznesi, vaxtı, maaşları, faylları və ya avadanlığı, həmçinin üçüncü tərəflərin bərpa işlərini əhatə etmir, bəzi qurbanlar heç bir itki bildirmir və nəticədə itki göstəricisi süni şəkildə aşağı olur ^[4]. 2025-ci ildə ən çox bildirilən variantlar Akira, Qilin, INC./Lynx/Sinobi, BianLian və Play olub, ən çox zərər çəkən ilk on sektor sırasında kritik istehsal, səhiyyə və ictimai sağlamlıq, həmçinin dövlət obyektləri yer alıb ^[4]. IC3 il ərzində 63 yeni variant müəyyən edib ^[4].

Chainalysis hesablayır ki, fidyə proqramı aktorları 2025-ci ildə blokçeyndə 820 milyon ABŞ dollarından çox ödəniş alıb; bu, onun 2024-cü il üçün yenilənmiş 892 milyonluq hesablamasından təxminən 8% azdır, halbuki iddia edilən qurbanların sayı 50% artaraq qeydə alınmış ən aktiv ilə çatıb ^[5]. Şirkətin fikrincə, ödəniş edən qurbanların payı tarixi minimum olan 28%-ə düşmüş ola bilər ^[5]. Eyni zamanda median ödəniş 368% artaraq 12,738-dən 59,556 ABŞ dollarına yüksəlib ^[5]. Bunlar blokçeyn izləməsinə əsaslanan hesablamalardır və daha çox ödənişin mənbəyi müəyyən olunduqca yenidən baxıla bilər ^[5].

Tək insidentlər çox baha başa gələ bilər. Chainalysis 2025-ci ildə Jaguar Land Rover-ə qarşı kiberhücuma istinad edir; bu hücum istehsal xətlərini dayandırıb və təxminən 1.9 milyard funt-sterlinq iqtisadi zərərə səbəb olub ki, bu da Birləşmiş Krallıq tarixində ən baha başa gələn kiberhadisədir ^[5].

Fidyə ödəmək lazımdırmı?

Rəsmi tövsiyələr ardıcıldır: mümkünsə ödəməyin. CISA və tərəfdaşları ödənişi tövsiyə etmir, çünki ödəniş məlumatlarınızın deşifrə olunacağına, sistemlərinizin artıq ələ keçirilmiş olmayacağına və ya məlumatlarınızın yayılmayacağına zəmanət vermir ^[1]. NCSC bildirir ki, Birləşmiş Krallığın hüquq-mühafizə orqanları ödənişi təşviq etmir, dəstəkləmir və ona göz yummur, və xəbərdarlıq edir ki, ödəsəniz, girişin bərpasına zəmanət yoxdur və yenidən hədəfə alınma ehtimalınız artır ^[3]. O əlavə edir ki, bəzi zərərli proqramlar yalnız fidyə proqramı kimi görünür: əslində bu, silici (wiper) zərərli proqramdır və ödənişdən sonra fayllar deşifrə olunmur ^[3].

Hüquqi risklər hansılardır?

2021-ci ilin sentyabrında ABŞ Maliyyə Nazirliyinin Xarici Aktivlərə Nəzarət İdarəsi (OFAC) fidyə ödənişlərinə yardım göstərməklə bağlı potensial sanksiya riskləri barədə tövsiyəni yeniləyərək ABŞ hökumətinin kiberfidyələrin ödənilməsini qətiyyətlə tövsiyə etmədiyini vurğulayıb və qurbanları hücumlar barədə məlumat verməyə çağırıb ^[10]. CISA-nın təlimatı da fidyə ödəmənin sanksiya riskləri yarada biləcəyini qeyd edir ^[1].

Birləşmiş Krallıqda hökumət ictimai məsləhətləşmədən sonra 22 iyul 2025-də NHS, yerli şuralar və məktəblər daxil olmaqla dövlət sektoru qurumlarına və kritik milli infrastruktur operatorlarına fidyə tələblərini ödəməyi qadağan edən tədbirləri irəli aparacağını elan edib ^[9]. Təkliflərə görə, digər bizneslər ödəmək niyyəti barədə hökumətə bildiriş verməli olacaq, məcburi bildiriş rejimi isə hazırlanır ^[9]. 3 noyabr 2026 tarixinə oxucular bu tədbirlərin qanuna çevrilib-çevrilmədiyini GOV.UK saytında yoxlamalıdır.

Bu, hüquqi və ya maliyyə məsləhəti deyil, ümumi məlumatdır. Tələblə üzləşən təşkilat hüquq-mühafizə orqanlarını, hüquq məsləhətçisini və insidentlərə cavab xidməti provayderini cəlb etməlidir.

Evdə fidyə proqramlarından necə qorunmaq olar?

1. Dəyər verdiyiniz məlumatların ehtiyat nüsxəsini çıxarın. NCSC ehtiyat nüsxəni bulud yaddaşı və ya çıxarıla bilən daşıyıcı kimi ayrıca təhlükəsiz yerdə saxlanılan vacib məlumatların surəti kimi müəyyən edir və girişi itirməyinizin səbəbləri sırasında fidyə proqramı kimi zərərli proqramları göstərir ^[8].
2. Ən azı bir ehtiyat nüsxəni ayrılmış saxlayın. NCSC tövsiyə edir ki, xarici disklər və USB fləşlər kimi ehtiyat cihazları daimi qoşulu qalmamalıdır, çünki hücumçular qoşulu ehtiyat nüsxələri hədəfə alır ^[3].
3. Versiya tarixçəsindən istifadə edin. Əvvəlki versiyaları saxlayan bulud xidməti seçin, çünki bulud xidmətləri çox vaxt fayllar şifrələnmiş nüsxələrlə əvəz olunan kimi dərhal sinxronlaşır ^[3]. Microsoft bildirir ki, OneDrive fidyə proqramının aşkarlanmasını və faylların versiyalaşdırılmasını ehtiva edir ^[7].
4. Hər şeyi yeniləyin. Windows və digər proqramları yamaqlanmış, Windows Security-ni isə aktiv saxlayın ^[7]; NCSC mümkün olduqda əməliyyat sistemləri, tətbiqlər və proqram təminatı (firmware) üçün avtomatik yeniləmələri tövsiyə edir ^[3].
5. Controlled Folder Access funksiyasını aktivləşdirin: Windows 10 və ya 11-də vacib qovluqları icazəsiz proqramlardan qoruyur ^[7].
6. Gözləmədiyiniz qoşmalar və keçidlərlə ehtiyatlı olun, o cümlədən mesajlaşma tətbiqlərində və SMS-də ^[7].

Təşkilatlar fidyə proqramı riskini necə azaldır?

FBI-ın şirkətlər üçün 2025-ci il tövsiyələrinə şifrələnmiş və dəyişməz (dəyişdirilə və ya silinə bilməyən) oflayn və ya kənar ehtiyat nüsxələr, standart parolların ləğvi, lazımsız protokolların söndürülməsi, administrator hüquqlarının məhdudlaşdırılması, veb poçt, VPN-lər və kritik sistemlər üçün çoxfaktorlu autentifikasiya (MFA), şəbəkə seqmentasiyası və internetə açıq sistemlərin vaxtında yamaqlanması daxildir ^[4].

CISA oflayn, şifrələnmiş ehtiyat nüsxələr saxlamağı və onları müntəzəm sınaqdan keçirməyi tövsiyə edir, çünki fidyə proqramı aktorlarının çoxu əlçatan ehtiyat nüsxələri tapıb silməyə və ya şifrələməyə çalışır ^[1]. O həmçinin serverləri tez bərpa etməyə imkan verən əvvəlcədən konfiqurasiya edilmiş sistem şablonları olan «qızıl obrazlar» saxlamağı və RDP kimi xidmətləri internetə açıq qoymamağı tövsiyə edir ^[1]. NCSC əlavə edir ki, təşkilatlar sistemlər əlçatan olmadıqda kritik xidmətləri necə işlək saxlayacaqları və fidyə tələbinə necə cavab verəcəkləri daxil olmaqla öz reaksiyalarını planlaşdırmalı və məşq etməlidir ^[3]. Birləşmiş Krallıq hökuməti də oflayn ehtiyat nüsxələrə və uzun müddət İT olmadan fəaliyyət göstərmək üçün sınaqdan keçirilmiş planlara çağırır ^[9].

Fidyə proqramı hücum edərsə nə etməli?

1. Zərər çəkmiş cihazları təcrid edin. CISA onları şəbəkədən ayırmağı və ya Wi-Fi-dan çıxarmağı tövsiyə edir; bütün şəbəkə zərər çəkibsə, onu kommutator səviyyəsində oflayn edin ^[1].
2. Yalnız ayıra bilmirsinizsə, söndürün. CISA qeyd edir ki, söndürmə yaddaşdakı sübutları məhv edir, buna görə də bu, ehtiyat variantdır ^[1].
3. Kanaldankənar əlaqədən istifadə edin. Hücumçular e-poçtu və çatı izləyə bilər, buna görə də CISA reaksiyanı əlaqələndirərkən telefon zənglərindən istifadə etməyi təklif edir ^[1].
4. Bərpadan əvvəl cihazı təmizləyin. Microsoft faylları bərpa etməyə çalışmazdan əvvəl kompüteri təhlükəsizlik proqramı ilə tam təmizləməyi tövsiyə edir ^[7]; NCSC ehtiyat nüsxələri zərərli proqramlara görə skan etməyi və onları yalnız təmiz olduğu məlum cihazlara qoşmağı tövsiyə edir ^[3].
5. Pulsuz deşifrə alətini yoxlayın. NCSC-nin istinad etdiyi No More Ransom layihəsi bəzi fidyə proqramı ailələri üçün deşifrə alətləri təklif edir, lakin hər növ üçün həll yoxdur ^[6][3].
6. Bildiriş verin. Birləşmiş Krallıqda insidentlər barədə NCSC-yə və Report Fraud-a bildiriş vermək olar ^[3]; ABŞ-da FBI qurbanlardan IC3-ə şikayət verməyi xahiş edir ^[4]. Microsoft bildirir ki, artıq ödəniş etmiş hər kəs dərhal bankı və yerli səlahiyyətlilərlə əlaqə saxlamalıdır ^[7].

İranın fidyə proqramı fəaliyyəti ilə əlaqəsi nədir?

2024-cü ilin avqustunda FBI, CISA və Müdafiə Nazirliyinin Kibercinayətkarlıq Mərkəzi xəbərdarlıq etdi ki, FBI-ın İran hökuməti ilə əlaqəli hesab etdiyi, İranda yerləşən kiberaktorlar qrupu ABŞ və xarici şəbəkələrə giriş əldə edir və fidyə ödənişlərindən faiz müqabilində NoEscape, Ransomhouse və ALPHV (BlackCat) daxil olmaqla fidyə proqramı tərəfdaşları ilə əməkdaşlıq edir ^[12]. Bildirişdə deyilir ki, aktorlar çox vaxt Citrix NetScaler və F5 BIG-IP kimi şəbəkə cihazlarındakı boşluqlardan istifadə edərək daxil olublar ^[12].

2022-ci ilin sentyabrında ABŞ Maliyyə Nazirliyi fidyə proqramı daxil olmaqla zərərli kiberfəaliyyətə görə İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu ilə əlaqəli on fiziki şəxsə və iki quruma sanksiya tətbiq etdi; nazirlik bildirdi ki, qrup qurbanların şəbəkələrində icazəsiz olaraq Microsoft BitLocker-i aktivləşdirib və deşifrə açarlarını fidyə müqabilində saxlayıb ^[11]. Bunlar ABŞ qurumlarının nəticələridir. Bu cür sanksiya qərarları OFAC-ın fidyə ödəməyin sanksiya riski yarada biləcəyi barədə xəbərdarlıq etməsinin səbəblərindən biridir ^[10].