COP31 Antalya: nə müzakirə olunur və niyə vacibdir?

COP31 nədir və nə vaxt başa çatır?

COP31 2026-cı il BMT iqlim sammitidir və 2026-cı il noyabrın 9-dan 20-dək Türkiyənin Aralıq dənizi sahilindəki Antalyada keçirilir ^[1]. UN News xəbər verib ki, açılış üçün 200-ə yaxın ölkə gəlib və şəhərə 90.000-dən çox insanın gələcəyi gözlənilir ^[1]. Sammitin cümə günü, 20 noyabrda bağlanması nəzərdə tutulur ^[1].

COP BMT iqlim konvensiyasına Tərəflərin Konfransı deməkdir. Hər il hökumətlər 2015-ci il Paris Sazişi çərçivəsindəki ətraflı qaydaları və qərarları müzakirə etmək üçün toplaşır. Carbon Brief qeyd edir ki, hər sammitin mərkəzində çoxsaylı hüquqi mətnlərin müzakirəsi dayanır; bu mətnlər bağlı «mavi zonada» 200-ə yaxın ölkənin diplomatları tərəfindən danışıqlarla razılaşdırılır, bu il isə ABŞ iştirak etmir ^[3].

9 noyabrda sammiti açan BMT İqlim Dəyişikliyi üzrə İcraçı Katibi Simon Stiell nümayəndələrə «tərəqqi lazımi qədər sürətli də, ədalətli də deyil» deyərək onları «həlləri gücləndirməyə» çağırdı ^[1]. «Heç bir COP sehrli çubuq deyil», — deyə əlavə etdi ^[1]. COP21-in keçmiş prezidenti Laurent Fabius Reuters-ə «Antalyanın əsas sözü icradır» dedi ^[2].

Danışıqları əhatə edən elmi kontekst üçün sammit üçün dərc edilmiş Ümumdünya Meteorologiya Təşkilatının hesabatını əhatə edən State of the Climate 2026: What WMO's COP31 Report Says yazısına baxın.

COP31-i kim idarə edir?

Türkiyə COP31-in ev sahibidir və sədrliyi həyata keçirir, lakin danışıqları Avstraliya aparır; bu, COP30-da razılaşdırılmış qeyri-adi tənzimləmədir ^[1][3]. Türkiyənin Ətraf Mühit Naziri Murat Kurum açılış səhəri COP31 Prezidenti kimi çəkici götürdü, Avstraliyanın İqlim Dəyişikliyi və Enerji Naziri Chris Bowen isə «danışıqlar üzrə prezident» kimi danışıqlara nəzarət edir ^[1][3].

«Qərarlarımız şəhərin infrastrukturunda, fermerin torpağında və zavodun istehsal xəttində öz əksini tapmalıdır. Ailələr onların təsirini enerji haqlarının azalmasında hiss etməlidir», — deyə Kurum nümayəndələrə bildirdi ^[1].

Bowen son günləri gözləmək əvəzinə konfrans boyu sədrliyin rəhbərlik etdiyi qərarın hazırlanması planını elan etdi ^[1]. «Biz bilirik ki, fikir ayrılıqları olacaq: qərarın dəyəri, elementləri, nə qədər irəli getməyimiz barədə. Lakin bizim işimiz bu fərqləri aradan qaldırmaq və konsensusun imkan verdiyi ən iddialı, ən nəticəyönümlü qərarı təqdim etməkdir», — dedi ^[1].

Carbon Brief bildirir ki, iki tərəf «örtük mətn» hazırlamaq niyyətindədir; bu, əsas nəticələri ümumiləşdirən və rəsmi gündəlikdə olmayan məsələləri də ehtiva edə bilən ümumi siyasi sənəddir ^[3]. Bu sənəd sammitin ilk mübahisə nöqtələrindən birinə çevrilib və aşağıda şərh olunur.

COP31-in 35-by-35 elektrikləşdirmə öhdəliyi nədir?

Climate Home News-a görə, bu, Türkiyə və Avstraliyanın başçılıq etdiyi, elektrik enerjisinin qlobal son enerji istehlakında payını 2035-ci ilə qədər bu gün təxminən 23%-dən 35%-ə çatdırmağı nəzərdə tutan könüllü öhdəlikdir ^[5]. Reuters ev sahiblərinin məqsədini elektrikləşdirməni yekun sazişin mərkəzinə qoymaq kimi təsvir edir ^[2]. Carbon Brief qeyd edir ki, bu hədəf örtük mətndə də ola bilər ^[3].

Öhdəlik əlavə elektrik enerjisinin necə istehsal olunmalı olduğunu müəyyən etmir ^[5]. Əsas tənqid budur. Reuters bildirir ki, tənqidçilərin fikrincə, qalıq yanacaq istifadəsini azaltmaq üçün daha aydın plan olmadan bu, istiləşmənin qarşısını almaq üçün az iş görə bilər ^[2].

Climate Home News-ın çıxışlar və bəyanatlar üzrə təhlilinə görə, 12 noyabr tarixinə ən azı 14 ölkə onu açıq şəkildə dəstəkləmişdi ^[5]. Öhdəliyi Türkiyə ilə birgə rəhbərlik edən Avstraliya və Efiopiya ilə yanaşı bunlara Almaniya, Norveç, Finlandiya, Cənubi Koreya, Pakistan, Zimbabve, Esvatini, Toqo, Lixtenşteyn, Palau, Seyşel adaları və Solomon adaları daxildir ^[5]. Avropa İttifaqının üzv dövlətlər onu rəsmən təsdiq etdikdən sonra qoşulacağı geniş gözlənilirdi ^[5]. Sədrliyin dəstəkləyənlərin tam siyahısını ikinci həftəyə qədər dərc etməsi gözlənilmir ^[5].

Dəstək şərtlərlə müşayiət olunur. Palau elektrikləşdirmənin qalıq yanacaqdan uzaqlaşmanın «əvəzi və ya diqqəti yayındıran amil olmamalı» olduğunu bildirdi, Seyşel adaları isə qalıq yanacaq yandırmağa davam edərkən daha çox fəaliyyətin elektrikləşdirilməsinin «tam iqtisadi və ya iqlim faydalarını verməyəcəyini» söylədi ^[5]. Səudiyyə Ərəbistanının enerji naziri mənbələrə məhəl qoyulmadığı halda elektrikləşdirmənin genişləndirilməsinin «mütləq emissiyaların azalması demək olmadığını» iddia etdi ^[5]. Bowen dizaynı müdafiə edərək «elektrikləşdirmə demək olar ki, həmişə yaxşı şeydir» dedi ^[5].

İqlim maliyyəsi COP31-də niyə ən çətin məsələdir?

Çünki inkişaf etməkdə olan ölkələr vəsaitə daha sürətli çıxış istəyir, zəngin ölkələrin yeni öhdəlikləri isə kəskin azalıb ^[1][4]. UN News maliyyəni ən çətin məsələlərdən biri adlandırdı; inkişaf etməkdə olan ölkələr adaptasiya və daha təmiz inkişaf üçün vəsaitə daha sürətli çıxış axtarır ^[1].

Carbon Brief-in 11 noyabrda dərc edilmiş təhlili inkişaf etmiş ölkələrin ictimai iqlim maliyyəsi öhdəliklərinin 2026-cı ildə 70%-dən çox azaldığını aşkar etdi ^[4]. Çoxillik öhdəliklərin əksəriyyətinin müddəti 2025-ci ildə bitdi və yalnız beş ölkə yenilərini elan etdi; onlar arasında yeganə böyük donor Böyük Britaniyadır ^[4]. Nəticədə, növbəti illər üçün öhdəlik götürülmüş ictimai iqlim maliyyəsi ildə təxminən 11,7 milyard $ təşkil edir; bu, son illərdəki təxminən 40 milyard $ səviyyəsindən azdır ^[4].

Carbon Brief bildirir ki, əvvəlki administrasiya dövründə ildə 11,4 milyard $ öhdəlik götürmüş ABŞ Paris Sazişindən yenidən çıxdıqdan sonra növbəti illərdə heç bir rəsmi iqlim maliyyəsi ayırmayacaq ^[4]. Carbon Brief-in sitat gətirdiyi ekspertlər münaqişəni, maliyyə təzyiqini və donor ölkələrdəki siyasi dəyişiklikləri göstərir ^[4].

Daha kiçik addımlar da var. Climate Home News bildirir ki, Solomon adaları Yaşıl İqlim Fonduna 400.000 $ öhdəlik götürdü və bunu edən ilk kiçik ada dövləti oldu, Böyük Britaniya, Norveç və Kanada isə tərəfdaşlıq elan etdi; Norveç Baş naziri 2030-cu ilə qədər özəl kapital daxil olmaqla beynəlxalq iqlim maliyyəsində 10 milyard $ təmin etmək və səfərbər etmək üzrə ortaq məqsədi göstərdi ^[6]. İnkişaf etməkdə olan ölkələr həmçinin ictimai vəsaitin artırılmasını müzakirə etmək üçün iqlim maliyyəsi üzrə iş proqramını dəstəkləyir ^[4].

COP31 danışıqlar gündəliyində başqa nələr var?

100-dən çox ayrı bənd var, onlardan üçü fərqlənir: adaptasiya, mitiqasiya iş proqramı və ədalətli keçid mexanizmi ^[3][7]. Carbon Brief-in izləyicisi açılışdan əvvəl 102 mahiyyət üzrə gündəlik bəndi saydı ^[3]. Dördüncü gündə, 12 noyabrda 11 bənd təxirə salınmış və ya sonraya buraxılmışdı, 44-nün müəyyən formada layihə mətni var idi, 48-də isə heç biri yox idi; Carbon Brief bunu həmin mərhələ üçün normal adlandırdı ^[7].

• Adaptasiya üzrə qlobal məqsəd. Ölkələr bu məqsədi yekunlaşdırmağa çalışır ^[3]. 12 noyabr layihəsi adaptasiya maliyyəsini üç dəfə artırmaq üzrə COP30 məqsədi barədə üç variant təklif edir: mətnin olmaması, məsələnin iqlim maliyyəsi iş proqramına köçürülməsi və ya baza səviyyəsinin 2025-ci ildə 40 milyard $, 2035-ci ilə qədər 120 milyard $-a yüksəlməklə müəyyən edilməsi ^[7].
• Mitiqasiya iş proqramı. Tərəflər emissiyaların azaldılması prosesinin 2030-a, yoxsa 2040-a qədər davam etməli olması barədə fikir ayrılığındadır ^[7]. Layihədə həmçinin daimi «mitiqasiya komitəsi» barədə mötərizəli mətn var; bu ideya layihədə İsveçrəyə aid edilir ^[7].
• Ədalətli keçid. Danışıqçılar Belém-Antalya mexanizmi adlanan qlobal ədalətli keçidlər üzrə yeni mexanizmin təfərrüatları üzərində işləyir ^[3].
• Maliyyə bəndləri. COP30 9.1-ci maddə üzrə iqlim maliyyəsini və 2.1c maddəsi üzrə maliyyə axınlarının uyğunlaşdırılmasını gələcək gündəliklərə əlavə etdi ^[3].

Layihədəki kvadrat mötərizələr ifadənin hələ razılaşdırılmadığını bildirir, buna görə çoxlu mötərizəsi olan layihələr dərin fikir ayrılığına işarə edir ^[3]. Bütün mötərizələr həll edildikdən sonra bənd razılaşdırılmış sayılır və COP prezidenti bağlanış plenar iclasında çəkici vuranda rəsmi şəkildə qəbul edilir ^[3].

COP31 örtük qərar qəbul edəcəkmi?

Bu, qəti deyil. Örtük qərar planlaşdırılır, lakin Rusiya, Səudiyyə Ərəbistanı və Eyni Düşüncəli İnkişaf Etməkdə Olan Ölkələr onun ümumiyyətlə lazım olub-olmadığını sorğulayıb ^[3][6]. Climate Home News 12 noyabrda bildirdi ki, Rusiya, Səudiyyə Ərəbistanı və Hindistan və Çini əhatə edən Eyni Düşüncəli İnkişaf Etməkdə Olan Ölkələr qrupu Avstraliyanın təklif etdiyi prosesin legitimliyini və örtük qərarın ümumiyyətlə lazım olub-olmadığını sorğulayıb ^[6].

Climate Home News-un sitat gətirdiyi analitiklər etirazı sədrliyin örtük mətn prosesinə danışıqların sonunda deyil, əvvəldən rəhbərlik etməsinin qeyri-adi yanaşması ilə əlaqələndirirlər ^[6]. «Onlar tam şəffaflıq təmin etmək və ölkələrə hazırlaşmaq imkanı vermək istəyirdilər, lakin bu, onları tənqidə də açıq edib», — deyə E3G-dən Cosima Cassel bildirib ^[6]. Climate Home News-un sitat gətirdiyi analitiklər etirazın həqiqi qırmızı xətt, yoxsa danışıqlarda təzyiq vasitəsi olduğunun aydın olmadığını söylədi ^[6].

Tərəfdarlar mətnə aşağıdakıların daxil edilməsini istəyir:

• kiçik ada və Avropa dövlətləri də daxil olmaqla bəzi tərəflərin tələb etdiyi, istiləşmənin 1,5°C həddini aşmasına güclü cavab ^[6];
• bəzi ölkələrin tələb etdiyi metan, meşələr, iqlim maliyyəsinə çıxış, itki və ziyan barədə ifadələr ^[6];
• elektrikləşdirmə hədəfi ^[3].

Climate Home News bildirdi ki, Avstraliyanın 13 noyabr cümə günü ilkin müzakirələrin xülasəsini dərc etməsi və 14 noyabr şənbə günü gözlənilən yazılı təkliflər qəbul etməsi gözlənilirdi; həmin gün örtük qərarın ilk layihəsi ehtimal olunurdu ^[6]. Bu tarixlər 12 noyabrda bildirildiyi kimidir və dəyişə bilər.

COP31 dönüş ili olmasa da niyə vacibdir?

Çünki yüksələn temperatur və azalan maliyyə fonunda mövcud vədlərin əməliyyata çevrilib-çevrilmədiyini yoxlayır ^[1][2][4]. UN News COP31-i bir tarixi sazişin əldə edilməsindən çox mövcud öhdəliklərin əməliyyata çevrilməsinə yönəlmiş tədbir kimi təsvir edir ^[1]. Carbon Brief qeyd edir ki, o, kollektiv tərəqqinin dövri icmalları olan iki qlobal icmalın tən ortasına düşür ^[3].

Risklər konkretdir. Reuters bildirir ki, keçən ay BMT hesabatı dünyanın 1,5°C istiləşmə həddini aşmaq istiqamətində getdiyini göstərib ^[2]. UN News güclü El Niño-nun ekstremal hava hadisələrini ağırlaşdıra biləcəyini qeyd etdi ^[1]; yaxın aylar üçün bunun nə demək olduğunu El Niño 2026: How Strong It Is and What It Means for Winter yazısından öyrənə bilərsiniz. UN News həmçinin rəsmi rəqəmlərə görə, Boliviyadakı ciddi quraqlığın 75.000-dən çox baş mal-qaranın məhvinə səbəb olduğunu və 114.000-dən çox ailəyə təsir etdiyini bildirdi ^[1].

Geosiyasət danışıqlara təsir edir. Braziliya Prezidenti Lula da daxil olmaqla liderlər sammitə müharibələrin və ticarət mübahisələrinin iqlimi gündəmin arxasına keçirdiyini bildirdi; «Biz gələcək nəsillərin yaşaması əvəzinə silahlardan və tariflərdən daha çox danışmağa başladıq», — dedi Lula ^[2]. BMT Baş katibi António Guterres «iqlim böhranının bizi qabaqladığı» barədə xəbərdarlıq etdi ^[2]. Reuters qeyd edir ki, ABŞ danışıqları ikinci il buraxdı və digər G7 ölkələri ən yüksək liderlərini göndərmədi ^[2].

Kənd təsərrüfatı da gündəmdədir: UN News-a görə, ərzaq və kənd təsərrüfatı qlobal istixana qazı emissiyalarının təxminən üçdə birini təşkil edir və ölkələr Şarm əl-Şeyxin kənd təsərrüfatı və ərzaq təhlükəsizliyi üzrə proqramını nəzərdən keçirir ^[1].

COP31-də növbəti addım nədir?

Danışıqçılar liderlərin çıxışlarından sonra da işini davam etdirir, rəsmi bağlanış 20 noyabra təyin edilib ^[1]. Liderlər sammitdə 11 noyabrda çıxış etdi, sonra söz danışıqçılara verildi ^[2]. İzlənilməli əsas addımlar:

• Örtük qərarın ilk layihəsi proses davam edərsə 14 noyabr şənbə günü ətrafında gözlənilir ^[6].
• 35-by-35 tərəfdarlarının siyahısı, sədrliyin onu ikinci həftədə dərc etməsi gözlənilir ^[5].
• Maliyyə öhdəlikləri: indiyədək az yeni öhdəlik var, inkişaf etməkdə olan ölkələr isə maliyyə iş proqramına təkid edir ^[4].
• Adaptasiya və mitiqasiya mətnləri, burada variantlar və mötərizələr hələ aradan qaldırılmalı boşluqları göstərir ^[7].

Metan başqa bir istiqamətdir. Climate Home News bildirir ki, Fransa örtük qərarda güclü metan istinadı tələb edib, Avstraliya isə qalıq yanacaq sektorunda metan emissiyalarının sıfıra yaxın olması üzrə könüllü öhdəliyi imzalayacağını bildirib ^[6]. Climate Home News bildirir ki, 2028-ci il qlobal icmalı COP33-də yekunlaşdırılacaq ^[6].

Hər yekun qərar konsensus tələb edir və yalnız prezident bağlanış plenar iclasında çəkici vuranda qəbul edilir ^[3]. O vaxta qədər istənilən layihə dəyişə bilər. Bu bələdçi 13 noyabr 2026-cı il tarixinə olan vəziyyəti əks etdirir və sammit başa çatanda yenilənməlidir.